Mae cyfieithu rhwng dwy iaith sydd mor wahanol eu tras a'u strwythur ieithyddol â'r Gymraeg a'r Latfieg yn cyflwyno heriau unigryw a chyffrous i gyfieithwyr a golygyddion. Er bod y ddwy iaith yn perthyn i'r teulu Indo-Ewropeaidd mawr, mae canrifoedd o esblygiad hanesyddol a daearyddol ar wahân wedi creu dau lwybr cystrawennol cwbl wahanol. Mae'r Gymraeg, fel iaith Geltaidd, yn defnyddio strwythurau penodol iawn fel treigladau ac un o'r trefnau geiriau mwyaf anarferol yn Ewrop. Ar y llaw arall, mae'r Latfieg, fel un o'r unig ddwy iaith Faltig sydd ar ôl, yn dibynnu'n drwm ar system gyfoethog o ogwyddiadau (declensions) a chyflyrau gramadegol. Mae'r erthygl hon yn dadansoddi'r prif heriau cystrawennol, y gwahaniaethau gramadegol allweddol, ac yn cynnig awgrymiadau ymarferol ar gyfer sicrhau cyfieithiadau cywir, naturiol ac effeithiol o'r Gymraeg i'r Latfieg.
1. Strwythur Brawddegol a Threfn Geiriau: VSO yn erbyn SVO
Un o'r gwahaniaethau mwyaf sylfaenol a thrawiadol rhwng y ddwy iaith yw trefn geiriau mewn brawddeg nodweddiadol. Mae'r Gymraeg yn nodedig am ddefnyddio trefn Berf-Goddrych-Gwrthrych (VSO). Er enghraifft, yn y Gymraeg dywedwn: "Prynodd y dyn lyfr" (Berf: prynodd, Goddrych: y dyn, Gwrthrych: lyfr).
Mewn cyferbyniad, mae'r Latfieg fel arfer yn dilyn strwythur mwy cyffredin, sef Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO) yn ei ffurf safonol ("Vīrietis nopirka grāmatu"). Fodd bynnag, mae gan y Latfieg un nodwedd hynod bwysig: trefn geiriau gymharol rydd ydyw. Gan fod y Latfieg yn iaith ffurfdroadol dros ben (inflectional), mae swyddogaeth ramadegol pob gair yn cael ei nodi gan ei ddiweddiad (ending) yn hytrach na'i safle yn y frawddeg. Gall cyfieithydd Latfieg newid trefn y geiriau er mwyn pwysleisio elfennau penodol neu drawsnewid naws y testun heb golli'r ystyr sylfaenol. Rhaid i gyfieithwyr ddeall sut i drawsosod y strwythur VSO Cymraeg yn frawddeg Latfieg sy'n swnio'n naturiol ac yn ddeinamig heb fod yn rhy anhyblyg.
2. System y Cyflyrau (Cases) yn y Latfieg: Her i'r Cyfieithydd o'r Gymraeg
Nid oes gan y Gymraeg system gyfoethog o gyflyrau enwol (cases) bellach, ac mae'n dibynnu'n drwm ar arddodiaid (fel "i", "ar", "am", "gan") a threfn geiriau i ddangos perthynas ramadegol. Mewn cyferbyniad amlwg, mae'r Latfieg yn defnyddio system gymhleth o saith cyflwr gramadegol ar gyfer enwau, ansoddeiriau, rhagenwen a rhifolion. Rhaid i bob elfen gyd-fynd â'i gilydd yn ôl y cyflwr cywir:
- Nominative (Nominatīvs): Y cyflwr cyffredin ar gyfer y goddrych (e.e., pwy sy'n gwneud y weithred).
- Genitive (Genitīvs): Yn mynegi perthynas, meddiant neu ddogn (yn cyfateb yn aml i "o" neu feddiant yn y Gymraeg).
- Dative (Datīvs): Ar gyfer y gwrthrych anuniongyrchol (yn cyfateb i "i" neu "ar gyfer").
- Accusative (Akuzatīvs): Ar gyfer y gwrthrych uniongyrchol sy'n derbyn y weithred.
- Instrumental (Instrumentālis): Yn dangos sut neu â beth y cyflawnir gweithred (yn cyfateb i "gan ddefnyddio" neu "gyda").
- Locative (Lokatīvs): Yn mynegi lleoliad (yn cyfateb i "yn", "ar", "mewn").
- Vocative (Vokatīvs): Fe'i defnyddir wrth gyfarch neu alw rhywun yn uniongyrchol.
Wrth gyfieithu o'r Gymraeg i'r Latfieg, rhaid i'r cyfieithydd ddadansoddi rôl pob enw yn y frawddeg Gymraeg a dewis y diweddiad cywir yn y Latfieg. Er enghraifft, bydd y gair Cymraeg "tŷ" yn newid ei ffurf yn y Latfieg i māja (enwol), mājas (genitif), mājai (dative), māju (gwrthrychol), ac ati, yn dibynnu ar y cyd-destun cystrawennol a'r ferf neu'r arddodiad sy'n ei ragflaenu.
3. Rheoli Rhywedd ac Erthyglau
Yn y Gymraeg, mae dwy rywedd ramadegol: gwrywaidd a benywaidd. Mae gennym hefyd yr erthygl bendant ("y" neu "yr") ond dim erthygl amhendant. Mae hyn yn dylanwadu ar dreigladau dilynol ac ar ffurf ansoddeiriau.
Yn y Latfieg, mae dwy rywedd hefyd (gwrywaidd a benywaidd), ac mae'n rhaid i bob enw ac ansoddair gytuno mewn rhywedd, rhif (unigol neu luosog), a chyflwr. Fodd bynnag, nid oes erthyglau o gwbl yn y Latfieg (nac erthygl bendant nac erthygl amhendant). Er mwyn cyfleu'r gwahaniaeth rhwng cyfeirio at rywbeth penodol ("y ci") neu rywbeth cyffredinol ("ci"), mae'r Latfieg yn defnyddio terfyniadau ansoddeiriau diffiniedig ac anniffiniedig (fel liels suns ar gyfer "ci mawr" a lielais suns ar gyfer "y ci mawr"), neu drwy addasu trefn y geiriau yn y frawddeg. Rhaid i gyfieithwyr o'r Gymraeg fod yn wyliadwrus o'r naws hwn er mwyn peidio â cholli'r elfen o bendantrwydd neu amhendantrwydd a geir yn y testun ffynhonnell.
4. Treigladau Cymraeg yn erbyn Newidiadau Cytsain y Latfieg
Mae treigladau (meddal, trwynol, llaes, a llafar) yn nodwedd eiconig o'r Gymraeg sy'n newid llythyren gyntaf gair o dan amodau cystrawennol neu ffonetig penodol (e.e., "cath" yn dod yn "fy nghath" neu "i gath"). Nid oes gan y Latfieg dreigladau cychwynnol o'r fath, ond mae ganddi ffenomen debyg o'r enw līdzskaņu mija (cydgordiad neu gyfnewid cytsain) sy'n newid rhai cytseiniaid yng nghanol neu ddiwedd gair wrth iddo gael ei ogwyddo (e.e., mae brālis yn dod yn brāļa yn y genitif lluosog). Mae deall bod y ddwy iaith yn defnyddio mecanweithiau mor wahanol—newid ar ddechrau gair yn y Gymraeg yn erbyn newid ar ddiwedd gair yn y Latfieg—yn hanfodol er mwyn i gyfieithwyr allu adnabod bôn y gair a'i ddadansoddi'n gywir.
5. Agweddau ar y Ferf (Verbal Aspect)
Mae system ferfol y Gymraeg yn dibynnu'n fawr ar ferfau cynorthwyol (fel "bod" a "gwneud") ac arddodiaid i fynegi amser ac agwedd (e.e., "Rwy'n darllen", "Fe ddarllenais i", "Roeddwn i wedi darllen"). Yn y Latfieg, mae'r system ferfol yn fwy synthetig a chrynno. Cyflawnir llawer o'r gwahaniaethau amserol ac agweddol trwy ddefnyddio rhagddodiaid berfol (prefixes) a newidiadau yn y bôn berfol.
Mae agwedd ferfol (aspect) yn arbennig o bwysig yn y Latfieg, sy'n gwahaniaethu rhwng gweithred anorffenedig (imperfective) a gweithred orffenedig (perfective). Er enghraifft, mae rakstīt yn golygu'r weithred o ysgrifennu heb nodi a yw wedi gorffen (sy'n cyfateb i "bod yn ysgrifennu" neu "ysgrifennu" yn gyffredinol), tra bod uzrakstīt yn dynodi bod y weithred wedi'i chwblhau'n gyfan gwbl ("ysgrifennu rhywbeth i ben"). Wrth gyfieithu o'r Gymraeg, mae angen dadansoddi a yw'r weithred yn y testun gwreiddiol yn parhau, yn arferol, neu wedi'i chwblhau, a dewis y rhagddodiad Latfieg cywir (fel uz-, no-, pa-, ie-) i gyfleu hynny'n fanwl.
6. Lleoleiddio Diwylliannol ac Idiomau
Mae gan y Gymraeg a'r Latfieg gefndiroedd diwylliannol cyfoethog ond gwahanol iawn sy'n dylanwadu ar y ffordd y mae siaradwyr yn meddwl. Mae tirwedd, hanes, chwedloniaeth ac arferion gwerin Cymru yn lliwio ei phriod-ddulliau. Y tu draw i hyn, mae tirwedd fflat, coediog ac arfordirol Latvia, ynghyd â dylanwadau hanesyddol y gwledydd Baltig, yr Almaen a Rwsia, yn lliwio'r Latfieg. Gall ymadroddion idiomatig Cymraeg sy'n ymwneud â'r tywydd neu fywyd cefn gwlad (fel "bwrw hen wragedd a ffyn" neu "cael gafael ar ben yr edau") golli eu hystyr yn gyfan gwbl os cânt eu cyfieithu'n llythrennol. Rhaid i'r cyfieithydd chwilio am ymadroddion cyfatebol yn y Latfieg sy'n defnyddio delweddau diwylliannol addas, megis ymadroddion Latfieg sy'n gysylltiedig â natur neu ddiwylliant gwerin y Dainas (caneuon gwerin traddodiadol).
7. Awgrymiadau Ymarferol i Gyfieithwyr
Er mwyn cyflawni cyfieithiad o ansawdd uchel sy'n darllen yn naturiol ac sy'n cadw dilysrwydd y testun gwreiddiol, dylai cyfieithwyr ddilyn yr argymhellion canlynol:
- Osgoi cyfieithu llythrennol: Mae cyfieithu gair am air yn dinistrio'r llif ac yn creu cystrawen annaturiol. Canolbwyntiwch ar drawsgludo'r ystyr a'r naws gan ddefnyddio cystrawen naturiol y Latfieg.
- Rheoli pendantrwydd enwau yn ofalus: Gan nad oes erthyglau yn y Latfieg, defnyddiwch derfyniadau ansoddeiriau diffiniedig (fel -ais neu -ā) i ddangos pan fo enw yn bendant yn y Gymraeg.
- Defnyddio corpora ieithyddol a geiriaduron arbenigol: Gan nad oes llawer o adnoddau dwyieithog uniongyrchol ar gyfer y Gymraeg a'r Latfieg, mae'n rhaid defnyddio ieithoedd pont (fel Saesneg neu Ffrangeg) i ddysgu termau arbenigol, ond rhaid bod yn ymwybodol o'r camgymeriadau y gall hynny eu hachosi.
- Addasu ffurfioldeb y testun: Mae'r Latfieg yn tueddu i fod yn fwy ffurfiol mewn cyd-destunau proffesiynol a gweinyddol na'r Gymraeg fodern. Defnyddiwch y modd cywir (fel y modd tybiedig) pan fo angen.
- Adolygiad terfynol gan siaradwr brodorol: Mae cael siaradwr Latfieg brodorol i ddarllen y testun targed yn hanfodol er mwyn sicrhau nad yw strwythur y Gymraeg yn dylanwadu ar y testun terfynol.
Mae cyfieithu o'r Gymraeg i'r Latfieg yn gofyn am fwy na sgiliau ieithyddol sylfaenol; mae angen sensitifrwydd diwylliannol ac arbenigedd cystrawennol dwfn. Trwy feistroli'r heriau hyn, gall cyfieithwyr greu pontydd cryf a phroffesiynol rhwng y ddwy iaith hynod hon.