Հայերենից շվեդերեն թարգմանությունը ներկայումս դառնում է ավելի ու ավելի պահանջված՝ կապված միջմշակութային կապերի զարգացման, միգրացիոն հոսքերի և գործարար հարաբերությունների ընդլայնման հետ: Սակայն այս երկու լեզուների միջև թարգմանական աշխատանքը հեշտերից չէ: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ, և շվեդերենը՝ որպես հյուսիսգերմանական լեզու, ունեն լիովին տարբեր զարգացման ուղիներ, ինչն իր արտացոլումն է գտել դրանց քերականության, շարահյուսության և բառապաշարի մեջ: Այս հոդվածում մանրամասն կվերլուծենք թարգմանական հիմնական մարտահրավերները, լեզվական նրբությունները և կիսվենք օգտակար խորհուրդներով:
1. Լեզվական կառուցվածքների տարբերությունը. Կապակցական ընդդեմ վերլուծականի
Հիմնական տարբերությունը, որին բախվում է յուրաքանչյուր թարգմանիչ, լեզվական տիպաբանությունն է: Հայերենը հիմնականում կցական-թեքական լեզու է: Սա նշանակում է, որ բառերի հարաբերությունները նախադասության մեջ արտահայտվում են հոլովական վերջավորությունների, խոնարհման համակարգի և նախածանցների կամ վերջածանցների միջոցով: Շվեդերենը զարգացել է վերլուծական (անալիտիկ) ուղիով, որտեղ հոլովները գրեթե ամբողջությամբ անհետացել են, իսկ քերականական իմաստները հաղորդվում են նախդիրների, օժանդակ բայերի և նախադասության մեջ բառերի խիստ հաջորդականության միջոցով:
Հոլովների թարգմանությունը շվեդերեն նախդիրներով
Հայերենի յոթ հոլովները (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական) շվեդերենում թարգմանվում են տարբեր նախդիրների կիրառմամբ: Սա պահանջում է լեզվական մեծ զգացողություն, քանի որ մեկ հայերեն հոլովը կարող է ունենալ տասնյակ շվեդերեն համարժեքներ՝ կախված բայական կառավարումից:
- Բացառական հոլով (ումի՞ց, ինչի՞ց). Հիմնականում թարգմանվում է «från» նախդիրով, երբ խոսքը վերաբերում է ծագմանը կամ տարածական հեռացմանը: Սակայն, երբ այն արտահայտում է պատճառ, կարող է օգտագործվել «av» նախդիրը (օրինակ՝ «մահանալ սովից» — «dö av hunger»):
- Գործիական հոլով (ումո՞վ, ինչո՞վ). Այս հոլովն արտահայտում է գործիք կամ միջոց: Շվեդերենում այն սովորաբար թարգմանվում է «med» (հետ, միջոցով) կամ «genom» (միջոցով) նախդիրներով: Օրինակ՝ «գրել գրչով» — «skriva med en penna»:
- Ներգոյական հոլով (որտե՞ղ). Տեղի արտահայտումը շվեդերենում պահանջում է «i» (մեջ) և «på» (վրա) նախդիրների ճիշտ ընտրություն: Օրինակ, շվեդերենում ասում են «i skolan» (դպրոցում), բայց «på sjukhuset» (հիվանդանոցում): Այս նրբությունները պետք է անգիր սովորել:
2. Որոշյալության և անորոշության կարգը
Հայերենում որոշյալությունը նշվում է բառի վերջում ավելացող «ը» կամ «ն» հոդերով, իսկ անորոշությունը՝ «մի» դերանվան կամ հոդի բացակայության միջոցով: Շվեդերենում այս համակարգը շատ ավելի բարդ է:
Շվեդերենն ունի երկու քերականական սեռ՝ հասարակ (en-բառեր) և չեզոք (ett-բառեր): Որոշյալ ձևը կազմվում է գոյականի վերջին համապատասխան հոդի կցմամբ (օրինակ՝ «en hund» — շուն, «hunden» — շունը): Եթե գոյականն ունի որոշիչ ածական, ապա առաջանում է կրկնակի որոշյալության անհրաժեշտություն՝ «den stora hunden» (մեծ շունը): Հայերենից թարգմանելիս կարևոր է ճիշտ որոշել համատեքստում գոյականի որոշյալության աստիճանը, որպեսզի շվեդերեն տեքստը չհնչի անբնական կամ քերականորեն սխալ:
3. Բայական համակարգի նրբությունները և անցյալ ժամանակաձևերը
Հայերենի բայը հարուստ է դեմքի և թվի ցուցիչներով, ինչը թույլ է տալիս նախադասության մեջ բաց թողնել ենթական (անձնական դերանունը): Շվեդերենում բայի խոնարհումը չափազանց պարզեցված է. բայի ձևը նույնն է բոլոր դեմքերի համար: Ուստի, շվեդերեն թարգմանելիս ենթական միշտ պետք է հստակ նշվի:
Մեկ այլ կարևոր խնդիր է անցյալ ժամանակաձևերի ճիշտ համադրումը: Շվեդերենն ունի երկու հիմնական անցյալ ժամանակաձև՝ Präteritum (անցյալ կատարյալ/անկատար) և Perfekt (վաղակատար): Präteritum-ն օգտագործվում է այն դեպքում, երբ գործողությունը կատարվել է անցյալում և չունի կապ ներկայի հետ (հաճախ նշվում է կոնկրետ ժամանակը): Perfekt-ն օգտագործվում է, երբ գործողության արդյունքը կարևոր է ներկայի համար: Հայերենից թարգմանելիս պետք է խորապես վերլուծել նախադասության ժամանակային կապերը, քանի որ հայերենի անցյալ ժամանակները ոչ միշտ են ուղղակիորեն համապատասխանում շվեդերենի համակարգին:
4. Շարահյուսություն և V2 կանոնը շվեդերենում
Շվեդերենն ունի նախադասության անդամների խիստ դասավորություն: Գլխավոր կանոններից մեկը V2 (Verb-Second) կանոնն է, ըստ որի՝ պատմողական հաստատական նախադասություններում խոնարհված բայը (ստորոգյալը) միշտ պետք է լինի երկրորդ տեղում: Եթե նախադասությունը սկսվում է ենթակայով, ապա կարգը սովորական է (Ենթակա + Ստորոգյալ): Սակայն, եթե նախադասությունը սկսվում է լրացմամբ կամ պարագայով (օրինակ՝ ժամանակի կամ տեղի), տեղի է ունենում շրջադասություն՝ ստորոգյալը գալիս է ենթակայից առաջ:
Հայերենն ունի շատ ավելի ազատ շարահյուսություն, և բառերի տեղափոխությունը հաճախ օգտագործվում է ոճական կամ տրամաբանական շեշտադրման համար: Շվեդերեն թարգմանելիս նախադասության կառուցվածքը պետք է լիովին վերափոխվի՝ համապատասխանեցնելով V2 կանոնին, հակառակ դեպքում տեքստը կդառնա անընթեռնելի և անգրագետ:
5. Կրավորական սեռի կիրառումը
Շվեդերենում կրավորական սեռն օգտագործվում է շատ ավելի հաճախ, քան հայերենում: Այն կազմվում է երկու եղանակով՝ բայի վերջում «-s» մասնիկի ավելացմամբ կամ «bli» (դառնալ) օժանդակ բայի միջոցով: Հայերենում կրավորական կառույցները երբեմն ծանր են հնչում, և մենք նախընտրում ենք անդեմ կամ անորոշ-դիմավոր նախադասություններ: Թարգմանիչը պետք է կարողանա հայերենի ակտիվ կամ անորոշ կառույցները շվեդերենում վերածել բնական հնչողությամբ կրավորական ձևերի:
6. Մշակութային տեղայնացում և դարձվածքներ
Թարգմանության կարևորագույն փուլը մշակութային համապատասխանեցումն է: Շվեդական հասարակությունը հայտնի է իր յուրահատուկ կենսափիլիսոփայությամբ, որն արտացոլված է լեզվում:
- Lagom. Այս բառը նշանակում է «ոչ շատ, ոչ քիչ, այլ ճիշտ չափին»: Այն արտացոլում է շվեդական չափավորության մշակույթը: Հայերենում այն թարգմանելիս պետք է օգտագործել համատեքստից բխող բացատրական կառույցներ:
- Fika. Պարզապես սուրճ խմել չէ, այլ սոցիալական շփման հատուկ ծես: Գործնական տեքստերում այն կարող է թարգմանվել որպես «ընդմիջում», սակայն գեղարվեստական գրականության մեջ ցանկալի է պահպանել բնագիր բառը՝ տալով համապատասխան բացատրություն:
- Դարձվածքներ. Օրինակ՝ շվեդական «Skaffa sig skinn på näsan» (քթին կաշի ձեռք բերել) դարձվածքը նշանակում է դառնալ տոկուն, ինքնավստահ կամ սովորել պաշտպանել սեփական շահերը: Բառացի թարգմանությունը հայերեն կլինի անհեթեթություն, ուստի պետք է գտնել հայերեն իմաստային համարժեքը:
7. Գործնական խորհուրդներ հայերենից շվեդերեն թարգմանիչներին
Որակյալ թարգմանություն ապահովելու համար հետևեք այս մասնագիտական ուղեցույցներին.
- Պարզեցրեք նախադասությունների կառուցվածքը. Շվեդերենը նախընտրում է հստակություն և պարզություն: Խուսափեք հայերենին բնորոշ չափազանց երկար և բարդ ստորադասական նախադասություններից: Բաժանեք դրանք ավելի կարճ և հեշտ ընկալելի մտքերի:
- Օգտագործեք վստահելի էլեկտրոնային ռեսուրսներ. Քանի որ հայերեն-շվեդերեն ուղիղ բառարանները քիչ են, օգտագործեք շվեդական ակադեմիական բառարանը (Svenska Akademiens ordbok — SAOB) և համեմատեք տերմինները անգլերենի միջոցով:
- Ուշադրություն դարձրեք գենդերային չեզոքությանը. Շվեդիայում մեծ ուշադրություն է դարձվում գենդերային հավասարությանը լեզվում: Օրինակ, «han» (նա — արական) և «hon» (նա — իգական) դերանունների փոխարեն հաճախ օգտագործվում է չեզոք «hen» դերանունը: Թարգմանելիս հաշվի առեք այս սոցիալական նրբությունը:
- Կատարեք վերջնական սրբագրում բնախոսի կողմից. Հատկապես կարևոր պաշտոնական կամ գովազդային տեքստերը թարգմանելուց հետո ցանկալի է, որ այն վերանայվի շվեդերենը որպես մայրենի լեզու ունեցող մասնագետի (proofreader) կողմից:
Այսպիսով, հայերենից շվեդերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականական կառույցների խորը իմացություն, այլև մշակութային առանձնահատկությունների զգացողություն: Հաջողված թարգմանության գրավականը տեքստի իմաստային հարստությունը շվեդերենի պարզ և կանոնավոր շարահյուսության մեջ ճիշտ տեղավորելն է: