Қазіргі жаһандану заманында тіл аралық байланыстардың маңызы артып келеді. Осындай қызықты әрі күрделі бағыттардың бірі – қазақ тілінен исланд тіліне аудару процесі. Түркі тілдерінің көрнекті өкілі болып табылатын қазақ тілі мен герман тілдер тобына жататын, ежелгі скандинавтық сипатын сақтап қалған исланд тілі арасындағы аударма жұмысы ерекше дайындықты, терең лингвистикалық білімді және мәдени сезімталдықты талап етеді. Бұл мақалада біз қазақ-исланд аудармасының басты қиындықтарын, грамматикалық және синтаксистік ерекшеліктерін, сондай-ақ аударма сапасын арттыруға көмектесетін негізгі кеңестерді қарастырамыз.
Тілдік жүйелердің айырмашылығы: Агглютинация мен Флективтілік
Аударма барысында кездесетін ең бірінші және ең басты кедергі – бұл екі тілдің морфологиялық құрылымындағы түбегейлі айырмашылықтар. Қазақ тілі – агглютинативті тіл. Бұл дегеніміз, сөздердің түбіріне жұрнақтар мен жалғаулар рет-ретімен «желімделу» арқылы жаңа мағына немесе грамматикалық форма жасалады. Мысалы, «достарымызға» деген сөзде түбір (дос), көптік жалғау (тар), тәуелдік жалғау (ымыз) және барыс септігі (ға) нақты тізбекпен жалғанады.
Ал исланд тілі – флективті тіл. Мұнда сөз түрленуі көбінесе сөз соңының өзгеруімен немесе түбір ішіндегі дауысты дыбыстардың алмасуымен (аблаут) жүреді. Бір ғана жалғау бір мезгілде сөздің септігін, санын және тегін (род) білдіруі мүмкін. Аудармашы осы құрылымдық айырмашылықты ескере отырып, қазақ тіліндеге көп компонентті сөздердің мағынасын исланд тіліне дәл әрі табиғи түрде жеткізуі тиіс.
Грамматикалық қиындықтар: Тек (Род) және Септік жүйесі
Қазақ тілінде грамматикалық тек (род) категориясы атымен жоқ. Біз «ол» есімдігін ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да бірдей қолданамыз. Исланд тілінде (íslenska) жағдай мүлдем басқаша. Мұнда зат есімдер үш текке бөлінеді: ер (karlkyn), әйел (kvenkyn) және орта тек (hvorugkyn). Сонымен қатар, сын есімдер, есімдіктер және кейбір сан есімдер өздері байланысып тұрған зат есімнің тегіне қарай өзгереді. Қазақ тілінен исланд тіліне аударған кезде мәтін контексіне қарап, заттар мен тұлғалардың тегін дұрыс анықтау өте маңызды.
Келесі күрделі мәселе – септіктердің қолданылуы. Қазақ тілінде 7 септік бар, ал исланд тілінде 4 септік бар:
- Атау септік (nefnifall)
- Ілік септік (eignarfall)
- Барыс септік (þágufall)
- Табыс септік (þolfall)
Исланд тіліндегі септіктердің қолданылуы көбінесе сөйлемдегі етістіктер мен септеуліктерге (предлогтарға) тікелей байланысты. Қазақ тіліндегі жалғаулардың мағынасын исланд тіліндегі тиісті предлог пен септік комбинациясы арқылы дәл беру аудармашыдан үлкен шеберлікті талап етеді.
Синтаксис және Сөздердің орын тәртібі
Қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі негізінен тұрақты болып келеді: бастауыш – тұрлаусыз мүшелер – баяндауыш (SOV - Subject, Object, Verb). Етістік әдетте сөйлемнің соңында орналасады. Исланд тілінде сөздердің орын тәртібі негізінен SVO (Subject, Verb, Object) үлгісіне бағынады, яғни етістік (баяндауыш) бастауыштан кейін келеді.
Алайда, исланд тілінде V2 (Verb-second) ережесі әрекет етеді. Егер сөйлемнің басына бастауыштан басқа мүше (мысалы, пысықтауыш немесе үстеу) шықса, етістік міндетті түрде екінші орында қалуы керек, ал бастауыш етістіктің артына жылжиды. Қазақ тіліндегі күрделі, салалас-сабақтас құрмалас сөйлемдерді исланд тіліне аударғанда, синтаксистік құрылымды толығымен қайта құру қажет болады. Әйтпесе, аударма мәтіні жасанды әрі түсініксіз болып шығады.
Мәдени сәйкестік пен Локализация
Аударма тек сөздерді механикалық түрде ауыстыру емес, ол – мәдениеттер арасындағы көпір. Қазақ және исланд халықтарының өмір сүру салты, тарихы мен қоршаған ортасы екі түрлі. Қазақ мәдениеті көшпелі тұрмыспен, кең даламен және мал шаруашылығымен тығыз байланысты болса, исланд мәдениеті теңізбен, балық аулаумен, жанартаулармен және мұздықтармен байланысты.
Мысалы, қазақ тіліндегі жылқы түстеріне немесе туыстық қатынастарға қатысты бай сөздік қорды исланд тіліне тікелей аудару қиын. Сол сияқты, исланд тіліндегі мұз бен қардың түрлеріне, теңіз толқындарына қатысты ерекше терминдердің қазақша баламасын табу оңай емес. Мұндай жағдайда аудармашы сипаттама аударманы, мәдени баламаларды қолдануы немесе мәтін ішінде түсініктемелер беруі тиіс. Локализация процесінде мақсатты аудиторияның қабылдау ерекшеліктерін ескеру басты талап болып табылады.
Исланд тілінің пуризмі және терминжасам
Исланд тілінің тағы бір бірегей ерекшелігі – оның тілдік пуризмі (málhreinsun). Исландтар өз тілдерін халықаралық кірме сөздерден қорғауға тырысады. Олар жаңа технологиялар мен ұғымдарға сырттан сөз алмай, өз тілінің негізінде жаңа сөздер жасайды. Мысалы, «компьютер» сөзін олар «tölva» (сан және көріпкел әйел сөздерінің қосындысы) деп атайды, ал «телефон» – «sími» (сым). Қазақ тіліндегі көптеген орыс тілінен немесе ағылшын тілінен енген халықаралық терминдерді исландшаға аударғанда, олардың исланд тілінде қабылданған ресми баламаларын қолдану қажет.
Қазақ-исланд аудармашыларына арналған практикалық кеңестер
Сапалы аударма жасау үшін төмендегі кәсіби кеңестерді басшылыққа алу ұсынылады:
- Мәтінді толық талдау: Аударманы бастамас бұрын, түпнұсқа мәтінді басынан аяғына дейін оқып, оның стилін, мақсатын және контексін түсініп алыңыз.
- Жанама тілдерді көмекке шақыру: Қазақша-исландша тікелей сөздіктер өте тапшы. Сондықтан, күрделі сөздерді немесе тұрақты тіркестерді аудару үшін ағылшын, неміс немесе орыс тілдеріндегі аударма нұсқаларын салыстырмалы түрде қолданыңыз.
- Септіктер мен предлогтардың сәйкестігін тексеру: Исланд тіліндеге етістіктердің басқаруын (яғни, өздерінен кейін қандай септік пен предлогты талап ететінін) арнайы сөздіктерден (мысалы, «Íslensk nútímamálsbók») міндетті түрде тексеріп отырыңыз.
- Аударманы редакциялау: Дайын болған исландша мәтінді міндетті түрде осы тілде сөйлейтін ана тілі өкіліне (proofreader / native speaker) тексертіңіз. Бұл стилистикалық қателерден арылуға көмектеседі.
Қорытынды
Қазақ тілінен исланд тіліне аудару – бұл үлкен жауапкершілікті және кәсібилікті талап ететін шығармашылық процесс. Тілдердің грамматикалық, синтаксистік және мәдени ерекшеліктерін терең түсіну ғана сапалы нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Осы мақалада айтылған ережелер мен кеңестер аудармашыларға екі халық арасындағы рухани және ақпараттық көпірді нығайтуға септігін тигізеді деп сенеміз.