Қазіргі таңда қазақ тілінен латын тіліне (классикалық немесе ортағасырлық латын тілі) аудару мәселесі тек академиялық қызығушылық қана емес, сонымен бірге тарихи құжаттарды зерттеу, мәдениаралық байланыстарды нығайту және терминологиялық жұмыстар жүргізу бағытында маңызды рөл атқарады. Латын тілі — еуропалық ғылым мен мәдениеттің негізін қалаушы тіл ретінде, ал қазақ тілі — түркі әлемінің ең бай және жүйелі тілдерінің бірі ретінде өзара қызықты лингвистикалық қатынастарға ие. Бұл мақалада екі тіл арасындағы аударма процесінің негізгі нюанстарын, грамматикалық және синтаксистік сәйкестіктерді, сондай-ақ аудармашыларға арналған практикалық кеңестерді талдаймыз.
Типологиялық айырмашылықтар: Жалғамалы және флективті құрылым
Қазақ және латын тілдерін салыстырғанда ең алдымен олардың морфологиялық құрылымына назар аудару қажет. Қазақ тілі — агглютинативті (жалғамалы) тіл. Мұнда сөз түрлендіру негізгі түбірге белгілі бір реттілікпен жалғанатын суффикстер мен жалғаулар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік) арқылы жүзеге асады. Ал латын тілі — флективті (синтетикалық) тіл болып табылады. Латын тілінде бір ғана жалғау (флексия) бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (мысалы, тек, сан және септік) білдіре алады.
Аудармашы үшін бұл айырмашылық келесідей қиындықтар туғызады:
- Септік жүйесі: Қазақ тілінде 7 септік бар, ал латын тілінде 6 негізгі септік (Nominativus, Genitivus, Dativus, Accusativus, Ablativus, Vocativus) қолданылады. Мысалы, қазақ тіліндегі Көмектес септігі (-мен/-бен/-пен) немесе Жатыс септігі (-да/-де) латын тілінде көбінесе септеулікті тіркестер арқылы немесе Ablativus (шығыс-жатыс септігі) септігінің түрлі функциялары (Ablativus instrumenti, Ablativus loci) арқылы беріледі.
- Tәуелдік категориясы: Қазақ тілінде тәуелдік жалғаулары өте дамыған (мысалы, "кітабым", "кітабың", "кітабы"). Латын тілінде бұл мағына иелік есімдіктері (meus, tuus, suus) немесе ілік септігіндегі есімдіктер (mei, tui, eius) арқылы көрсетіледі. Аударма жасағанда осы сәйкестіктерді дәл таңдау маңызды.
- Тек (род) категориясы: Латын тілінде зат есімдер үш текке (Masculinum, Femininum, Neutrum) бөлінеді және сын есімдер осы тектерге сәйкес өзгереді. Қазақ тілінде грамматикалық тек категориясы мүлдем жоқ. Сондықтан қазақ тілінен латын тіліне аударғанда әрбір зат есімнің сөздіктегі тегін анықтап, сын есімдер мен есімдіктерді соған сәйкестендіру қажет.
Синтаксистік құрылым: Сөздердің орын тәртібі
Синтаксис тұрғысынан қазақ және латын тілдерінің қызықты ұқсастықтары бар. Екі тілде де номинативті құрылым басым және сөздердің негізгі орын тәртібі SOV (Subject-Object-Verb, яғни Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) схемасына бағынады. Қазақ тілінде де, классикалық латын тілінде де баяндауыш (етістік) әдетте сөйлемнің соңында орналасады.
Дегенмен, латын тіліндегі сөздердің орын тәртібі қазақ тіліне қарағанда әлдеқайда икемді. Латын сөйлемінде сөздердің орналасуы грамматикалық рөлді емес, логикалық екпінді (эмфазаны) білдіру үшін өзгеруі мүмкін. Қазақ тілінде сөз тәртібі қатаңырақ (мысалы, анықтауыш әрдайым анықталушы сөздің алдында тұрады). Аударма барысында латын тілінің осы синтаксистік еркіндігін қолдана отырып, мәтіннің стилистикалық бояуын күшейтуге болады.
Септеуліктер мен шылаулардың қолданылу ерекшеліктері
Қазақ тілінде септеуліктер (мысалы, "туралы", "үшін", "кейін", "бірге") негізінен сөзден кейін келіп, септік жалғауларымен бірге қолданылады (кейін тіркемелер деп аталады). Ал латын тілінде бұл функцияны көбіне предлогтар (септеуліктер) атқарады және олар сөздің алдында орналасады (мысалы, "de" – туралы, "cum" – бірге, "post" – кейін, "pro" – үшін). Сонымен қатар, латын предлогтары өздерінен кейін келетін зат есімнің белгілі бір септікте (көбінесе Accusativus немесе Ablativus) тұруын талап етеді.
Мысалы, "досыммен бірге" деген тіркесті латын тіліне аударғанда: "дос" (amicus) сөзі Ablativus септігіне қойылып (amico), алдына "cum" предлогы жазылады – "cum amico". Ал "отан үшін" тіркесі "pro patria" деп аударылады (мұнда "patria" сөзі Ablativus септігінде). Аудармашы әрбір латын предлогының басқару заңдылықтарын жақсы білуі тиіс, әйтпесе сөйлемде өрескел грамматикалық қателер пайда болады.
Етістік жүйесі және шақтардың сәйкестігі
Латын етістік жүйесі өзінің күрделілігімен және аналитикалық және синтетикалық формаларының көптігімен ерекшеленеді. Латын тілінде 6 шақ (Praesens, Imperfectum, Futurum I, Perfectum, Plusquamperfectum, Futurum II), 3 рай (Indicativus, Coniunctivus, Imperativus) және 2 етіс (Activum, Passivum) бар. Қазақ тіліндегі етістік жүйесі де өте бай, әсіресе көсемшелер мен есімшелер жүйесі арқылы жасалатын аналитикалық етістіктер жиі кездеседі.
Аударма кезінде назар аударатын басты сәттер:
- Ырықсыз етіс (Passivum): Латын тілінде ырықсыз етіс өте жиі қолданылады және оның арнайы флективті формалары бар. Қазақ тіліндегі ырықсыз етіс (-ыл, -іл, -лын, -лін) латын тіліне аударылғанда мағыналық тұрғыдан толық сәйкес келеді, бірақ латын тіліндегі құрылымдардың стилистикалық қолданысын ескеру қажет.
- Шақтардың үйлесуі (Consecutio temporum): Латын синтаксисінде бағыныңқы сөйлемдегі етістіктің шағы басыңқы сөйлемдегі етістіктің шағына тікелей тәуелді болады. Қазақ тілінде мұндай қатаң ереже жоқ, сондықтан күрделі сөйлемдерді аударғанда латын тілінің грамматикалық заңдылықтарын қатаң сақтау керек.
- Субъюнктив (Coniunctivus): Латынша Coniunctivus райы қазақ тіліндегі шартты райға, қалау райға немесе болжалды келер шақ мағыналарына сәйкес келуі мүмкін. Аудармашы контекстке байланысты осы ерекшеліктерді жіті түсінуі тиіс.
Есімшелер мен көсемшелердің (Participles and Gerunds) ролі
Қазақ тілінде сөйлемді қысқарту және күрделі ойды ықшамдап жеткізу үшін есімше мен көсемше тұлғалары өте жиі қолданылады (мысалы, "келіп тұрған қонақ", "оқып отырған бала"). Латын тілінде де осыған ұқсас есімшелік оралымдар бар. Олардың ішіндегі ең танымалы — Participium Coniunctum (байланысқан есімше) және Ablativus Absolutus (тәуелсіз аблатив оралымы).
Ablativus Absolutus оралымы қазақ тіліндегі "келген кезде", "оқып болған соң", "жауын жауғандықтан" сияқты мезгіл, себеп, шарттық бағыныңқы сөйлемдерді аудару үшін таптырмас құрал болып табылады. Мысалы, "Цезарь келгеннен кейін, жауынгерлер қуанды" деген сөйлемді латын тіліне "Caesare veniente, milites gaudebant" деп Ablativus Absolutus арқылы өте ықшам әрі табиғи етіп аударуға болады. Мұндай оралымдарды дұрыс қолдану аударылған мәтіннің классикалық латын стиліне сай келуін қамтамасыз етеді.
Лексикалық сәйкестіктер және мәдени локализация
Қазақ тілі мен латын тілі мүлдем басқа мәдени және тарихи ортада дамыды. Қазақ тілі көшпенділер мәдениетімен, дала өркениетімен және ислам дінімен тығыз байланысты болса, латын тілі Жерорта теңізі маңындағы отырықшы ауыл шаруашылығымен, Рим империясының мемлекеттік аппаратымен және кейінірек христиан дінімен байланысты қалыптасты.
Осыған байланысты келесі лексикалық қиындықтар туындайды:
- Реалийлерді аудару: Қазақ мәдениетіне тән терминдерді (мысалы, "жайлау", "қыстау", "шаңырақ", "төр") латын тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Бұл жағдайда сипаттамалық аударма (descriptive translation) немесе латын тілінің ұқсас терминдерін табу әдісі қолданылады. Мысалы, "жайлау" сөзін латын тіліндегі "pastura aestiva" (жазғы жайылым) тіркесімен беруге болады.
- Абстрактілі және ғылыми терминология: Қазіргі қазақ тіліндегі ғылыми терминдердің басым көпшілігінің түпкі төркіні латын тілінен бастау алады. Сондықтан ғылыми, заңгерлік және медициналық мәтіндерді аударғанда терминологиялық сәйкестік табу оңайырақ болады.
Латын тіліне аудару және латын графикасына көшіру: Айырмашылықтар
Қазақ қоғамында "қазақ тілінен латын тіліне аудару" деген тіркес жиі екіұшты мағынада қолданылады. Біріншісі — қазақ мәтінін көне римдіктердің тіліне (lingua Latina) тәржімалау. Екіншісі және ең жиі кездесетіні — қазақ тілін кирилл графикасынан латын әліпбиіне (латынша жазуға) көшіру (транслитерация немесе транскрипция).
Егер мақсатыңыз транслитерация болса, мұнда аударма заңдылықтары емес, мемлекет бекіткен латын графикасының емле ережелері мен дыбыстық сәйкестік кестелері қолданылады. Ал нақты латын тіліне аудару барысында лексикалық, морфологиялық және синтаксистік деңгейдегі толыққанды лингвистикалық трансформациялар жүзеге асырылады. Кәсіби маман ретінде осы екі процестің аражігін нақты ажырату қажет.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ тілінен латын тіліне сапалы және кәсіби аударма жасау үшін келесі әдістемелерді ұстану ұсынылады:
- Сөздіктермен жұмыс: Тікелей қазақша-латынша сөздіктердің тапшылығын ескере отырып, жанама сөздіктерді (мысалы, қазақша-орысша және орысша-латынша немесе қазақша-ағылшынша және ағылшынша-латынша) кеңінен пайдаланыңыз. Oxford Latin Dictionary немесе Lewis and Short латын сөздіктерін негізге алу ұсынылады.
- Параллель мәтіндерді талдау: Латын тіліндегі классикалық авторлардың (Цицерон, Цезарь, Вергилий) мәтіндерін оқып, олардың синтаксистік құрылымын зерделеңіз. Бұл қазақша күрделі сөйлемдерді латыншаға сәтті айналдыруға көмектеседі.
- Стильдік сәйкестік: Аударылатын мәтіннің сипатына қарай (көркем әдебиет, ғылыми трактат, ресми құжат) латын тілінің сәйкес дәуіріндегі (классикалық, ортағасырлық немесе жаңа латын) стильдік нормаларын таңдаңыз.