Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша як раванди мураккаб, эҷодӣ ва пурҳассос буда, на танҳо донистани калимаҳо ва луғатҳо, балки фаҳмиши амиқи сохтори грамматикӣ, заминаи таърихию фарҳангӣ ва рӯҳияи ду халқро талаб мекунад. Тарҷума аз забони тоҷикӣ (забони оилаи ҳиндуаврупоӣ, шохаи эронӣ) ба забони каннада (забони оилаи дравидӣ, ки асосан дар иёлати Карнатакаи Ҳиндустон истифода мешавад ва беш аз 43 миллион гӯянда дорад) яке аз самтҳои камтар омӯхташуда, вале ниҳоят муҳим ва дорои нозукиҳои хоси забоншиносӣ мебошад. Сарфи назар аз он ки ин ду забон аз оилаҳои тамоман гуногуни забонӣ сарчашма мегиранд, онҳо дар баъзе ҷанбаҳои сохторӣ шабоҳатҳои ҷолиб доранд. Ин мақола ба таҳлили амиқи раванди тарҷумонӣ, мушкилоти асосии грамматикию лексикӣ ва пешниҳоди маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонҳо бахшида шудааст.
Муқоисаи сохтории забонҳои тоҷикӣ ва каннада
Яке аз ҷанбаҳои муҳимтарине, ки кори тарҷумонро дар марҳилаи аввал осон мекунад, тартиби ҷойгиршавии аъзои ҷумла мебошад. Ҳам забони тоҷикӣ ва ҳам забони каннада ба гурӯҳи забонҳои дорои сохтори SOV (Subject-Object-Verb / Мубтадо-Пайрав-Хабар) дохил мешаванд. Ин маънои онро дорад, ки дар ҳар ду забон хабар одатан дар охири ҷумла ҷойгир мешавад. Масалан, ҷумлаи тоҷикии "Ман китобро мехонам" дар забони каннада нюз бо ҳамин тартиби синтаксисӣ сохта мешавад: "Naanu (Ман) pustakavannu (китобро) oduttene (мехонам)". Ин шабоҳат ба тарҷумон имкон медиҳад, ки раванди умумии тафаккурро дар тарҷума ба осонӣ пайгирӣ кунад.
Бо вуҷуди ин, тафовути асосӣ дар он аст, ки забони тоҷикӣ забони бештар таҳлилӣ (аналитикӣ) буда, алоқаи синтаксисиро тавассути пешояндҳо ва бандакҳои изофӣ ифода мекунад, дар ҳоле ки забони каннада забони хеле агглютинативӣ (часпанда) мебошад. Дар забони каннада муносибатҳои грамматикӣ тавассути пайваст кардани суффиксҳои сершумор ба решаи калима ифода меёбанд. Ин тафовути бунёдӣ аз тарҷумон тақозо мекунад, ки сохтори ҷумлаҳои тоҷикиро пурра аз нав созад, то маънои аслии он дар забони каннада табиӣ, равон ва бадеӣ садо диҳад.
Мушкилоти асосии грамматикӣ ва роҳҳои ҳалли онҳо
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба каннада, тарҷумонҳо бештар ба мушкилоти зерини грамматикӣ дучор мешаванд, ки диққати махсусро талаб мекунанд:
- Ҳолатҳои исм (падежҳо) ва пешояндҳо: Дар забони тоҷикии муосир ҳолатҳои таърихии исм аз байн рафтаанд ва вазифаи онҳоро асосан пешояндҳо (дар, ба, аз, бо, барои) ва пасоянди "-ро" (барои ифодаи муайянии воситаи бевосита) иҷро мекунанд. Баръакс, забони каннада дорои системаи мураккаби ҳолатҳои исм мебошад, ки ҳафт ё ҳашт шакли асосиро дар бар мегирад. Масалан, пешоянди тоҷикии "дар" (дар шаҳр) дар каннада ба пасиқати ҳолати локативии "-alli" (nagaradalli) табдил меёбад, ва пешоянди "ба" (ба шаҳр) ба пасиқати ҳолати дативии "-ge" ё "-ke" (nagarakke) иваз мешавад. Тарҷумон бояд дақиқ донад, ки кадом пешоянди тоҷикӣ ба кадом суффикси ҳолати исм дар забони каннада мувофиқат мекунад.
- Изофа ва алоқаи муайянкунанда: Дар забони тоҷикӣ сохтори изофӣ хеле маъмул ва калидӣ аст (масалан, "китоби муаллим", ки дар он муайяншаванда аввал ва муайянкунанда дувум меояд). Дар забони каннада сохтор комилан баръакс аст: муайянкунанда ҳамеша пеш аз муайяншаванда ҷойгир мешавад ва аксар вақт падежи генитивро (соҳибият) қабул мекунад. Ҳамин тавр, ибораи "китоби муаллим" ба "gurugala (муаллими) pustaka (китоб)" табдил меёбад. Риоя накардани ин қоида сохтори ҷумлаи каннадаро комилан халалдор месозад ва фаҳмиши матнро душвор мекунад.
- Категорияи эҳтиром ва ҷонишинҳо: Ҳам дар тоҷикӣ ва ҳам дар каннада категорияи эҳтиром вуҷуд дорад, вале дар каннада он дорои дараҷаҳои бештари иҷтимоӣ мебошад. Дар тоҷикӣ ҷонишинҳои "ту" (барои дӯстон ва хурдсолон) ва "шумо" (барои эҳтиром ва ҷамъ) истифода мешаванд. Дар забони каннада ҷонишини дуюми шахс се шакл дорад: "neenu" (ғайрирасмӣ), "neevu" (расмӣ/ҷамъ) ва шаклҳои махсуси эҳтиромии хабар, ки вобаста ба мақоми иҷтимоии шахс ва синну соли ӯ тағйир меёбанд. Интихоби нодурусти шакли эҳтиромӣ дар тарҷума метавонад боиси нофаҳмиҳои ҷиддии иҷтимоӣ ва фарҳангӣ гардад.
Муносибатҳои лексикӣ ва локализатсияи фарҳангӣ
Тарҷума танҳо иваз кардани калимаҳои як забон бо забони дигар нест; он тарҷумаи фарҳангҳо, одатҳо ва тарзи тафаккур аст. Тоҷикистон ва иёлати Карнатакаи Ҳиндустон дорои заминаҳои мухталифи таърихӣ, динӣ ва иҷтимоӣ мебошанд. Ин тафовутҳо дар лексика ба таври зерин зоҳир мешаванд:
Мафҳумҳои марбут ба оила ва хешутаборӣ дар забони каннада ниҳоят дақиқ ва ҷузъӣ мебошанд. Масалан, дар забони тоҷикӣ мо калимаҳои умумии "бародар" ё "хоҳар"-ро истифода мебарем ва барои дақиқ кардани синну сол калимаҳои "ака", "ука", "апа" ё "хоҳар"-ро илова мекунем. Дар забони каннада барои бародари калонӣ (anna) ва бародари хурдӣ (tamma), инчунин барои хоҳари калонӣ (akka) ва хоҳари хурдӣ (tangi) калимаҳои комилан алоҳида ва мустақил мавҷуданд, ки истифодаи оҳон ҳатмӣ аст. Тарҷумон бояд контекстро бодиққат таҳлил кунад, то калимаи дурустро интихоб намояд.
Вожаҳои фарҳангӣ (реалияҳо), аз қабили номҳои таомҳо, либосҳо ва маросимҳои миллӣ, мушкили калон эҷод мекунанд. Калимаҳои тоҷикии "ош", "курутоб", "ҷома" ё "чакан"-ро наметавон мустақим ба каннада тарҷума кард. Дар ин гуна ҳолатҳо усулҳои транслитератсия бо тавзеҳоти кӯтоҳ дар дохили матн ё дар поварақ (footnote) истифода мешаванд. Ба ҳамин тартиб, мафҳумҳои фарҳангии каннада, ба монанди "Ragi mudde" (таоми миллӣ), "Sari" (либоси занона) ё "Yakshagana" (рақси театрӣ) бояд бо эҳтиёт ва бо назардошти хонандаи тоҷикзабон тавзеҳ дода шаванд.
Тавсияҳо барои тарҷумаи касбии босифат
Барои ба даст овардани тарҷумаи дақиқ, равон ва босифат, риояи тавсияҳои зерини амалӣ ниҳоят муҳим аст:
- Таҳлили амиқи синтаксисӣ ва мантиқӣ: Пеш аз оғози тарҷума, ҷумлаи тоҷикиро ба қисмҳои мантиқӣ тақсим кунед. Азбаски ҳар ду забон сохтори хабарии охирро доранд, кӯшиш кунед, ки равонии ҷумларо тавассути дуруст пайваст кардани исмҳо бо суффиксҳои дахлдори ҳолати исми каннада нигоҳ доред.
- Истифодаи луғатҳои дурусти сезабона: Мутаассифона, луғатҳои мустақими тоҷикӣ-каннада тақрибан вуҷуд надоранд. Аз ин рӯ, тарҷумонҳо маҷбуранд луғатҳои мустақими тоҷикӣ-англисӣ ва англисӣ-каннадаро ҳамчун пули пайвандкунанда истифода баранд. Дар ин раванд хавфи гум шудани нозукиҳои маъноӣ зиёд аст, бинобар ин муқоисаи дубораи маъноҳо (double-checking) тавассути луғатҳои тафсирии ҳар ду забон зарур аст.
- Диққат ба оҳанг ва услуби матн: Агар матни аслӣ дорои услуби бадеӣ, илмӣ ё расмӣ бошад, ин оҳанг бояд дар забони каннада новис нигоҳ дошта шавад. Истифодаи зарбулмасалҳо ва маталҳо ниҳоят муҳим аст; кӯшиш кунед, ки муодилҳои маҳаллии онҳоро пайдо кунед, на ин ки онҳоро таҳти лафзӣ тарҷума кунед.
- Ҳамкорӣ бо мутахассисони бумии забон (Native Speakers): Барои ниҳоӣ кардани матни тарҷумашуда, ҳатман аз таҳрири як шахси каннадазабон, ки забони адабӣ ва фарҳанги Карнатакаро хуб медонад, истифода баред. Ин кӯмак мекунад, ки ҷумлаҳо комилан табиӣ садо диҳанд ва аз хатогиҳои услубӣ пешгирӣ карда шавад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба каннада як пули муҳими фарҳангию адабист, ки ду тамаддуни қадима ва бойро бо ҳам мепайвандад. Бо дарки амиқи фарқиятҳои грамматикӣ, омӯзиши пайвастаи хусусиятҳои агглютинативии каннада ва татбиқи усулҳои муосири локализатсия, тарҷумонҳо метавонанд ба сатҳи баланди касбият ва дақиқӣ дар ин самти беназири тарҷумонӣ даст ёбанд.