Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we ykdysadyýetleriniň biri-biri bilen ysnyşykly gatnaşyk saklamagy, dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan islegi artdyrýar. Şeýle seýrek we çylşyrymly ugurlaryň biri hem Altaý dil maşgalasyna degişli bolan türki dil — türkmen dili bilen Awstroneziýa dil maşgalasyna degişli bolan ýawa (jawa) diliniň arasyndaky terjime işidir. Ýawa dili Indoneziýanyň Ýawa adasynda ýaşaýan millionlarça adamyň ene dili bolup, özboluşly sosial ierarhiýasy we gürleýiş derejeleri bilen tapawutlanýar. Türkmen dilinden ýawa diline ýokary hilli terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl-de, eýsem iki medeniýetiň, jemgyýetçilik gurluşynyň we pikirleniş ýörelgeleriniň arasynda köpri gurmakdyr. Bu makalada türkmençe-ýawaça terjime etmegiň kynçylyklary, grammatiki we leksiki tapawutlar hem-de terjimeçiler üçin möhüm maslahatlar jikme-jik seljerilýär.
Sintaktiki we Morfologiki Tapawutlar: SOV we SVO Gurluşlary
Türkmen we ýawa dilleriniň söz düzümi we jümle gurluşy biri-birinden düýpli tapawutlanýar. Türkmen dili agglýutinatiw dil bolup, sözleriň yzyna goşulýan goşulmalar arkaly täze manylar we grammatiki formalar döredilýär. Şeýle hem türkmen dilinde adaty söz tertibi Subýekt - Obyekt - Işlik (SOV) görnüşindedir. Ýagny, işlik (habar) hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär.
Munuň tersine, ýawa dili has analitiki häsiýete eýedir we goşulmalar ulgamy türkmen dilindäki ýaly giňden ösen däldir. Ýawa dilinde söz tertibi esasan Subýekt - Işlik - Obyekt (SVO) gurluşyna eýedir. Türkmen dilinden ýawa diline terjime edilende, jümle gurluşyny doly üýtgetmek we işligi ýawa diliniň düzgünlerine laýyklykda sözlemiň ortasyna getirmek talap edilýär. Mysal üçin:
- Türkmençe: Men kitaby okadym. (Subýekt - Obyekt - Işlik)
- Ýawaça (Ngoko): Aku moco buku. (Subýekt - Işlik - Obyekt)
Terjimeçi jümleleri göni terjime etmän, eýsem pikir akymyny ýawa dilinde gürleýän adamyň düşünişine laýyklykda täzeden gurnamalydyr. Mundan başga-da, türkmen dilindäki düşüm goşulmalaryny (çykyş, ýöneliş, wagt-orun we ş.m.) ýawa dilindäki degişli predloglar (sözönleri) we kömekçi sözler arkaly bermeli bolýar.
Ýawa Diliniň Iň Çylşyrymly Aýratynlygy: Sosial Derejeler we Gürleýiş Registerleri
Türkmen dilinden ýawa diline terjime etmegiň iň uly kynçylyklaryndan biri ýawa dilindäki gürleýiş derejeleridir (unggah-ungguh). Ýawa jemgyýeti asyrlar boýy dowam edip gelýän sosial ierarhiýa esaslanýar we bu ýagdaý olaryň dilinde aýdyň şöhlelenýär. Dil esasan üç sany esasy derejä bölünýär:
- Ngoko (Adaty/Resmi däl): Ýaşy we wezipesi boýunça deň ýa-da özüňden kiçi adamlar bilen, şeýle hem ýakyn dost-ýarlar arasynda gürleşilende ulanylýar.
- Krama (Sypaýy/Resmi): Ýaşy uly, wezipesi ýokary ýa-da nätanyş adamlar bilen gepleşilende ulanylýar. Bu dereje öz gezeginde Krama Madya (orta sypaýy) we Krama Inggil (has ýokary sypaýy/hormatlaýyş) ýaly toparlara bölünýär.
Türkmen dilinde sypaýyçylyk esasan "Siz" at çalyşmasyny ulanmak we sypaýy äheňli sözleri saýlamak arkaly amala aşyrylýan bolsa, ýawa dilinde bütinleý başga söz baýlygy ulanylýar. Mysal üçin, türkmen dilindäki "iýmek" sözi ýawa diliniň derejelerine görä aşakdaky ýaly üýtgeýär:
- Mangan (Ngoko - dostlaryň arasynda)
- Nedha (Krama - özüň hakda sypaýy aýdan ýagdaýyňda)
- Dahar (Krama Inggil - hormatlanýan adamyň iýmitlenmegi barada)
Eger terjimeçi bu sosial tapawutlary göz öňünde tutmasa, terjime örän kemsidiji ýa-da ýerliksiz bolup biler. Şonuň üçin terjime ediljek tekstiň haýsy maksatly auditoriýa gönükdirilendigini anyklamak möhümdir. Resmi resminamalar, biznes hat-habarlary we edemi eserler üçin hökman sypaýy (Krama) formasy saýlanyp alynmalydyr.
Medeni Utgaşyk we Idiomatik Aňlatmalar
Her bir dil öz halkynyň medeniýetiniň, taryhynyň we dünýägaraşynyň aýnasydyr. Türkmen medeniýeti köp babatda sähra durmuşy, atçylyk, halyçylyk we yslam däp-dessurlary bilen baglanyşykly bolsa, ýawa medeniýeti tropiki tebigat, şaly meýdanlary (sawah), gadymy ýawa mifologiýasy (wayang) we sinkretik yslam dinine (kejawen) daýanýar.
Türkmen dilindäki köp sanly matallar, atalar sözi we durnukly aňlatmalar göni ýawa diline terjime edilende öz manysyny ýitirýär. Mysal üçin, türkmençe "Ahalteke bedewi ýaly ýüwrük" ýaly deňeşdirme ýawa jemgyýeti üçin düşnüksiz bolup biler. Terjimeçi munuň ýerine ýawa medeniýetine has ýakyn we şol bir manyny berýän ýerli aňlatmalary tapmalydyr. Şeýle hem, ýawa dilinde diňe şol medeniýete mahsus bolan ruhy dünýäni, jemgyýetçilik gatnaşyklaryny we tebigy hadsalary beýan edýän leksiki birlikler bardyr we olary türkmen dilinde düşündirmek üçin terjimeçiden giň düşündirişleri ýazmak talap edilip bilner.
Terjimeçiler Üçin Peýdaly Maslahatlar we Usullar
Türkmen dilinden ýawa diline üstünlikli terjime etmek we ýokary hünär derejesini görkezmek üçin terjimeçiler aşakdaky ýörelgelere eýermelidirler:
- Konteksti we Maksatlaýyn Auditoriýany Doly Anyklamak: Tekstiň kime ýüzlenýändigini bilmek, ýawa diliniň dogry gürleýiş derejesini (Ngoko ýa-da Krama) saýlamaga mümkinçilik berer.
- Ýawa Diliniň Fonetiki we Orfografiki Düzgünlerini Berjaý Etmek: Ýawa dili latyn elipbiýini ulanýan hem bolsa, käbir sesleriň ýazylyşynda özboluşly aýratynlyklar (mysal üçin, 'é', 'è', we 'a/å' ýaly sesleriň tapawudy) bar. Bu düzgünleriň bozulmagy sözleriň manysynyň üýtgemegine sebäp bolup biler.
- Düşündirişli Terjimeden Peýdalanmak: Iki halkyň medeni aýratynlyklary sebäpli, göni terjimesi bolmadyk sözler duş gelende, tekstiň aşagynda ýa-da ýaýyň içinde gysgaça medeni düşündiriş bermek okyjynyň işini aňsatlaşdyrar.
- Ýerli Hünärmenler (Native Speakers) Bilen Hyzmatdaşlyk Etmek: Terjime edilen materialyň tebigy we düşnükli bolmagyny üpjün etmek üçin ýawa dilinde gürleýän redaktorlaryň kömeginden peýdalanmak maslahat berilýär. Bu yzarlamak we redaktirlemek tapgyry terjimäniň hilini täze derejä ýetirýär.
Netijede, türkmen dilinden ýawa diline terjime işi diňe bir dil bilimi däl, eýsem uly medeni hüşgärligi hem talap edýän çylşyrymly döredijilikli prosendir. Terjimeçi dilleriň grammatiki gurluşyny çyzykly çalşyrmakdan daşary, sözleriň aňyrsynda ýatan jemgyýetçilik we ruhy manylary ýüze çykarmalydyr.