Türkmen dili we sesoto dili ýer şarynyň dürli künjeklerinde kemala gelen, gurluşy we gelip çykyşy taýdan düýpli tapawutlanýan iki sany özboluşly dil ulgamydyr. Türki dilleriň oguz şahasyna degişli bolan türkmen dili bilen Niger-Kongo dil maşgalasynyň Bantu şahasyna degişli bolan sesoto (günorta soto) diliniň arasynda amala aşyrylýan terjimeçilik işi, häzirki zaman lingwistikasynda we halkara aragatnaşygynda barha uly ähmiýete eýe bolýar. Bu iki diliň grammatikasy, morfologiýasy we sintaktik aýratynlyklary biri-birinden şehe bir tapawutlanýar welin, olaryň arasyndaky terjime diňe bir sözleri çalşyrmak prosesi bolman, eýsem bütin bir gurluşyň we medeni dünýägaraşyň täzeden gurulmagyny talap edýär. Şol sebäpli, terjimeçilikde professional derejä ýetmek hem-de ýokary hilli netije almak üçin bu dilleriň inçe taraplaryny we özboluşly kynçylyklaryny çuňňur seljermek zerurdyr.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we SVO Düzümleri
Dil biliminde sözlemleriň gurluşy we sözleriň tertibi islendik dilin iň esasy häsiýetnamalarynyň biridir. Türkmen dili özüniň tipologiki gurluşy boýunça Subýekt-Obýekt-Işlik (SOV) yzygiderliligini saklaýar. Bu bolsa adaty sözlemde eýäniň öňde, doldurgyjyň ortada we habaryň (işligiň) bolsa hemişe sözlemiň iň soňunda ýerleşýändigini aňladýar. Meselem: "Merdan (Subýekt) mekdebe (Obýekt) gitdi (Işlik)".
Emma sesoto dilinde bu gurluş düýbünden başgaçadır. Sesoto dili Subýekt-Işlik-Obýekt (SVO) söz tertibine eýedir. Bu ýerde işlik eýeden soň gelip, doldurgyç bolsa işligiň yzyndan ýerleşýär. Ýokardaky mysaly sesoto dilinde gurmak üçin söz tertibini doly üýtgedip, "Merdan gitdi mekdebe" görnüşine getirmeli bolýar. Türkmen dilinden sesoto diline tekst terjime edilende, aýratyn hem çylşyrymly goşma sözlemler we hyzmatdaş sözlemler bilen işlenilende, bu syntaktik tapawut has-da çylşyrymlaşýar. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn, garyşyk sözlemleri böleklere bölmeli we sesoto diliniň grammatiki kadalaryna laýyklykda işligi öňe çekip, sözlemi täzeden gurmalydyr. Eger söz tertibi dogry bellenilmese, sesoto dilinde sözlemiň manysy ýitip biler ýa-da okyjy üçin gaty düşnüksiz bolup biler.
Morfologiki Tapawutlar: Suffiksleriň we Prefiksleriň Göreşi
Türkmen dili aglutinatiw, ýagny goşulmaly diller toparyna girýär. Türkmen dilinde sözleriň üýtgemegi we täze sözleriň emele gelmegi, esasan, söz köküne goşulýan köp sanly suffiksler (sözsoňy goşulmalar) arkaly amala aşyrylýar. Bu goşulmalar yzly-yzyna gelip, bir sözüň içinde bütin bir sözlemiň manysyny jemläp bilýär. Meselem: "Ýazypdyrynlar" ýa-da "Gelebiljeklerimizden".
Sesoto dili hem morfologiki taýdan aglutinatiw diller hasaplansa-da, onuň ulanýan guraly düýbünden tapawutlydyr. Sesoto dilinde esasy grammatiki we semantik funksiýalary prefiksler (sözöňi goşulmalar) ýerine ýetirýär. Sözüň manysy, wagty, sany we beýleki grammatiki formalary sözüň öňüne goşulýan bölekler arkaly kesgitlenýär. Şonuň üçin, türkmen dilindäki sözsoňy goşulmalar bilen aňladylýan düşünjeleri sesoto diline geçireniňizde, olary sözüň öňüne geçirip, prefiks ulgamyna öwürmek zerurdyr. Terjimeçi üçin bu morfologiki "öwrülişik" iň çylşyrymly we inçe zähmeti talap edýän tapgyrlaryň biridir. Sözüň köküni dogry anyklamak we oňa laýyk prefiksleri saýlamak uly tejribäni we sowatlylygy talap edýär.
Sesoto Dilindäki At Klaslary we Konkordans Ulgamy
Sesoto dilini beýleki dünýä dillerinden, şol sanda türkmen dilinden tapawutlandyrýan iň esasy aýratynlyklaryň biri – at klaslary (noun classes) ulgamydyr. Bantu dilleriniň köpüsinde bolşy ýaly, sesoto dilinde hem atlar grammatiki toparlaryna görä 18 sany klasa bölünýärler. Bu klaslar atlaryň manysyna (mysal üçin, adamlar, janly-jandarlar, ösümlikler, gurallar, abstrak düşünjeler) we sanlaryna (birlik we köplük) görä kesgitlenýär.
Her bir at klasynyň özüne mahsus bolan prefiksi bardyr. Has-da kyn tarapy, bu at klaslary sözlemdäki beýleki ähli sözleriň – sypatlaryň, sanlaryň, eýelik atlarynyň we işlikleriň hem özgermegine sebäp bolýar. Muny lingwistikada "konkordans" ýa-da ylalaşyk ulgamy diýip atlandyrýarlar. Meselem, eger subýekt "adam" klasyna degişli bolsa, onuň bilen baglanyşykly sypat hem-de işlik şol klasa degişli prefiksleri kabul etmelidir.
Türkmen dilinde beýle grammatiki klaslar ýa-da konkordans ýokdur. Türkmen dilinde "gowy adam" hem diýilýär, "gowy kitap" hem diýilýär – sypat üýtgemeýär. Emma sesoto dilinde bu iki birikmede "gowy" sözi dürli-dürli prefiksler bilen üýtgemeli bolar. Şol sebäpli, terjimeçi türkmençe tekstdäki atlaryň haýsy sesoto klasyna degişlidigini anyklap, bütin sözlemdäki sözleriň ylalaşygyny dogry gurmalydyr. Bu ulgamda goýberilýän kiçijik ýalňyşlyk hem bütin sözlemiň grammatiki taýdan nädogry bolmagyna getiredir.
Medeni Dünýägaraş we Lokallaşdyrmak
Terjime diňe bir iki diliň arasyndaky dil çalşygy bolman, eýsem medeniýetleriň we dünýägaraşlaryň duşuşygydyr. Türkmenistan we Lesoto geografiki şertleri, taryhy ösüşi we durmuş ýörelgeleri taýdan gaty dürli sebitlerde ýerleşýär. Türkmenistanyň giň sähralary, çölleri, atçylyk we halyçylyk medeniýeti bar bolsa, Lesoto günorta Afrikanyň iň beýik daglyk ýurdy bolup, ýaşaýyş şertleri we däp-dessurlary gaty özboluşlydyr.
Bu geografiki we medeni tapawutlar leksikada örän açyk ýüze çykýar. Meselem, türkmen dilindäki "gara öý", "bedew", "ýylgyn", "düýe", "tamdyr" ýaly sözleri sesoto diline göni terjime etmek mümkin däl. Şonuň ýaly-da, sesoto dilindäki ýerli egin-başlar (mysal üçin, basoto meňzäş şyrdaklary), däp-dessurlar we dag şertlerine degişli sözler türkmen okyjysyna ýat bolup biler. Şeýle ýagdaýlarda terjimeçi lokallaşdyrmak (cultural adaptation) usulyndan peýdalanmalydyr. Ýagny, tekstdäki medeni aýratynlyklary okyjynyň düşüner ýaly görnüşde düşündirip bermeli ýa-da manysy boýunça iň ýakyn ekwiwalentini saýlap almalydyr. Atalar sözleriniň we durnukly söz düzümleriniň terjimesinde hem bu düzgün hemişe güýjündedir. Türkmen dilindäki bir nakyly sesoto diline sözme-söz terjime etmek köplenç manysyz bolýar, şonuň üçin şol nakylyň berýän manysyna laýyk gelýän ýerli sesoto nakylyny tapmak zerurdyr.
Terjimeçiler Üçin Amaly Tips we Maslahatlar
Türkmen-sesoto terjime prosesini has netijeli we takyk guramak üçin terjimeçilere aşakdaky maslahatlar we amaly ýörelgeler kömek edip biler:
- At klaslaryny we olaryň prefikslerini gowy öwreniň: Sesoto dilindäki ylalaşyk (concord) kadalaryny we klas prefikslerini doly özleşdirmek, grammatiki taýdan dogry we tebigy sözlem gurmagyň esasy açarydyr.
- Söz tertibine we işlikleriň ýerine üns beriň: Türkmen diliniň SOV tertibinden sesoto diliniň SVO tertibine geçeniňizde, sözlemiň subýektini we habaryny ilkinji nobatda takyk kesgitläň hem-de ýerini dogry üýtgediň.
- Kontekstual terjimä ugrugyň: Göni (sözme-söz) terjime bu iki diliň arasynda köplenç manysyz sözlemleriň döremegine sebäp bolýar. Şonuň üçin hemişe sözlemiň berýän umumy manysyny, çeperçiligini we emosional tonuny saklamaga çalşyň.
- Kömekçi dillerden peýdalanyň: Häzirki wagtda göni türkmen-sesoto sözlükleri örän azdyr. Şol sebäpli, iňlis ýa-da rus dillerini kömekçi dil (intermediate language) hökmünde ulanyp, terminleri we düşündirişleri takyklamak maslahat berilýär.
- Sesoto medeniýetini we durmuşyny öwreniň: Günorta Afrikanyň we Lesotonyň taryhy, medeni aýratynlyklary, adamlaryň gündelik durmuşy barada okamak, terjime edilýän tekstleriň has tebigy, janly we düşnükli bolmagyna ýardam eder.
- Ýerli geňeşçiler bilen hyzmatdaşlyk ediň: Möhüm resminamalar ýa-da çeper eserler terjime edilende, taýýar teksti sesoto diliniň eýesi bolan redaktora (native speaker) okatmak we tekstiň tebigylygyny barlamak iň amatly we ygtybarly ýoldur.
Türkmen dili we sesoto dili arasyndaky terjime işi diňe bir dil bilimini däl, eýsem sabyrlylygy, çydamlylygy we döredijilikli çemeleşmäni talap edýän has çylşyrymly ugurdyr. Ýokarda görkezilen grammatiki, morfologiki we medeni aýratynlyklary göz öňünde tutmak we dogry terjime strategiýalaryny ulanmak bilen, terjimeçiler iki medeniýetiň arasynda ygtybarly köpri gurup bilerler we ýokary hilli, çeper hem-de lingwistik taýdan takyk tekstleri döredip bilerler.