Լեզվաբանական թարգմանությունը պարզապես բառերը մեկ լեզվից մյուսը փոխադրելը չէ. այն երկու տարբեր մշակույթների, մտածողությունների և կառուցվածքային համակարգերի կամրջումն է: Հայերենից ֆրանսերեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մարտահրավերների և նրբությունների մի ամբողջ շարք: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և ֆրանսերենը՝ որպես ռոմանական լեզվախմբի վառ ներկայացուցիչ, ունեն արմատապես տարբեր քերականական կառուցվածքներ, շարահյուսական կանոններ և պատկերավոր մտածողություն: Այս հոդվածում մանրամասն կդիտարկենք այն հիմնական գործոնները, որոնք թարգմանիչը պետք է հաշվի առնի բարձրորակ և բնական հնչողությամբ թարգմանություն ստանալու համար:
Շարահյուսական կառուցվածքի և բառերի դասավորության տարբերությունները
Հայերենի շարահյուսությունը բավականին ճկուն է: Շնորհիվ հոլովական հարուստ համակարգի՝ նախադասության անդամների տեղաշարժը հաճախ չի փոխում դրա հիմնական իմաստը, այլ միայն հաղորդում է լրացուցիչ իմաստային կամ ոճական շեշտադրումներ: Օրինակ՝ «Ես սիրում եմ այս գիրքը», «Այս գիրքը ես սիրում եմ» կամ «Սիրում եմ ես այս գիրքը» նախադասությունները քերականորեն ճիշտ են և հասկանալի:
Ֆրանսերենում պատկերը լիովին այլ է: Ֆրանսերենն ունի խիստ կանոնակարգված շարահյուսություն՝ Subject-Verb-Object (SVO) կառուցվածքով (Ենթակա - Ստորոգյալ - Ուղիղ խնդիր): Բառերի հաջորդականության ցանկացած կամայական փոփոխություն կարող է կա՛մ անհասկանալի դարձնել նախադասությունը, կա՛մ ամբողջությամբ փոխել դրա իմաստը: Հետևաբար, հայերենից ֆրանսերեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է հաճախ վերակառուցել նախադասությունը՝ հարմարեցնելով այն ֆրանսերենի կառուցվածքային տրամաբանությանը:
Քերականական սեռի և համաձայնեցման խնդիրը
Հայերենը զուրկ է քերականական սեռի կատեգորիայից: Գոյականները, ածականները և դերանունները չեն բաժանվում արական, հեգական կամ չեզոք սեռերի: Անգամ երրորդ դեմքի անձնական դերանունը («նա») միասնական է թե՛ տղամարդու, թե՛ կնոջ համար: Դա ստեղծում է թարգմանական դժվարություններ այնպիսի դեպքերում, երբ բնագրում հստակեցված չէ խոսողի կամ գործող անձի սեռը:
Ֆրանսերենում սեռը քերականության հիմնասյուներից մեկն է: Բոլոր գոյականները բաժանվում են արական (masculin) և իգական (féminin) սեռերի: Ավելին, ածականները, դերանունները և նույնիսկ անցյալ դերբայները (participe passé) որոշակի դեպքերում պետք է քերականորեն համաձայնեցվեն գոյականի սեռի և թվի հետ: Թարգմանչից պահանջվում է լինել ծայրահեղ ուշադիր և համատեքստից հասկանալ, թե որ սեռին է վերաբերում տվյալ բառը, որպեսզի ֆրանսերեն տեքստում չթույլատրվեն կոպիտ քերականական սխալներ:
Հոդերի և որոշիչների կիրառությունը
Հայերենում որոշյալության գաղափարն արտահայտվում է գոյականի վերջին ավելացող «ը» կամ «ն» հոդերով, իսկ անորոշությունը հաճախ մնում է առանց հատուկ ձևակերպման կամ արտահայտվում է «մի» դերանվամբ: Ֆրանսերենն ունի հոդերի չափազանց բարդ և զարգացած համակարգ:
- Որոշյալ հոդեր (Articles définis): le, la, les – կիրառվում են կոնկրետ կամ ընդհանրացված երևույթների համար:
- Անորոշ հոդեր (Articles indéfinis): un, une, des – օգտագործվում են առաջին անգամ հիշատակվող կամ ոչ կոնկրետ առարկաների դեպքում:
- Մասնական հոդեր (Articles partitifs): du, de la, des – արտահայտում են անհաշվելի նյութի կամ վերացական հասկացության մի մասը:
Հայերենից ֆրանսերեն թարգմանելիս մասնական հոդերի սխալ կիրառումը կամ դրանց բացթողումը ամենատարածված սխալներից է: Օրինակ՝ «Ես ջուր եմ խմում» նախադասությունը ֆրանսերեն պետք է թարգմանվի որպես "Je bois de l'eau" (մասնական հոդով), այլ ոչ թե պարզապես "Je bois eau":
Բայական համակարգի և եղանակաժամանակային ձևերի փոխակերպումը
Թեև երկու լեզուներն էլ հարուստ են բայական ձևերով, դրանց արտահայտման միջոցներն ու համակարգերը տարբերվում են: Հայերենում բայի ժամանակային ձևերը հիմնականում կազմվում են դերբայների և օժանդակ բայի օգնությամբ, և մեծ դեր ունի բայի կերպը (սահմանական, տևական, վաղակատար և այլն):
Ֆրանսերենում կա ժամանակների համաձայնեցման (concordance des temps) խիստ համակարգ, ինչպես նաև ըղձական ու ենթադրական եղանակների (subjonctif, conditionnel) բազմաթիվ նրբերանգներ: Օրինակ, հայերենի ըղձական և ենթադրական եղանակները ֆրանսերեն փոխադրելիս հաճախ պահանջվում է Subjonctif-ի կամ Conditionnel-ի խորը գիտելիքներ: Թարգմանիչը պետք է կարողանա ճիշտ զգալ տեքստի իմաստային երանգը և ընտրել համապատասխան ժամանակաձևը, որպեսզի չփոխվի տեքստի տրամաբանական կապը:
Մշակութային տեղայնացում և դարձվածքների թարգմանություն
Հայերենը հարուստ է ինքնատիպ դարձվածքներով, փոխաբերություններով և պատկերավոր արտահայտություններով, որոնք արտացոլում են հայ ժողովրդի պատմությունը, կենցաղն ու աշխարհընկալումը: Օրինակ՝ «աչքդ լույս», «ցավդ տանեմ», «գլուխդ ուտել» կամ «քարը փեշից թափել» արտահայտությունների բառացի թարգմանությունը ֆրանսերեն կլինի բացարձակապես անհասկանալի կամ նույնիսկ ծիծաղելի:
Նման դեպքերում թարգմանիչը պետք է դիմի տեղայնացման (localisation) մեթոդին՝ գտնելով ֆրանսերենի համապատասխան համարժեքները կամ վերաձևակերպելով միտքը այնպես, որ այն ընկալելի լինի ֆրանսախոս ընթերցողի համար: Օրինակ՝ «ցավդ տանեմ» արտահայտության փոխարեն, կախված համատեքստից, կարելի է օգտագործել ջերմ վերաբերմունք արտահայտող ֆրանսիական դիմելաձևեր կամ պարզապես փոխանցել կարեկցանքի զգացումը համապատասխան բառապաշարով:
Արդյունավետ թարգմանության գործնական խորհուրդներ
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից: Միշտ թարգմանեք միտքն ու համատեքստը, այլ ոչ թե առանձին բառերը: Փորձեք հասկանալ, թե ինչպես նույն գաղափարը կձևակերպեր ֆրանսիացին:
- Օգտագործե՛ք մասնագիտական բառարաններ: Բացի ընդհանուր բառարաններից, օգտվեք հոմանիշների, դարձվածքների և համատեքստային թարգմանչական հարթակներից (օրինակ՝ Reverso Context, Linguee), որոնք օգնում են տեսնել բառի կիրառությունը իրական նախադասություններում:
- Հաշվի առե՛ք ոճը և լսարանը: Ֆրանսերենում շատ կարևոր է պաշտոնական (vouvoiement) և ոչ պաշտոնական (tutoiement) հարաբերությունների տարբերակումը: Համոզվեք, որ ընտրել եք ճիշտ դիմելաձևը ողջ տեքստի ընթացքում:
- Կատարե՛ք վերջնական սրբագրում: Թարգմանությունը պատրաստ լինելուց հետո այն ընթերցեք որպես անկախ տեքստ: Ավելի լավ է, եթե վերջնական տեքստը սրբագրվի ֆրանսերենը որպես մայրենի լեզու ունեցող մասնագետի (native speaker) կողմից, ով կկարողանա հղկել ոճական անհարթությունները:
Ամփոփելով՝ հայերենից ֆրանսերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների քերականության գերազանց տիրապետում, այլև մշակութային խորը զգացողություն: Հաշվի առնելով վերը նշված առանձնահատկությունները՝ դուք կկարողանաք ստեղծել թարգմանություններ, որոնք կլինեն ճշգրիտ, բնական և հասկանալի ֆրանսախոս ընթերցողի համար: