Þýðingar á milli tungumála sem eiga ólíkan uppruna og hafa þróast í gjörólíku menningarlegu umhverfi bjóða alltaf upp á flóknar áskoranir fyrir málvísindamenn og þýðendur. Þegar unnið er með íslensku og rómönsku (sem oft er kölluð rúmenska) mætast tveir ólíkir heimar: annars vegar norðurgermanskt tungumál sem hefur verið varðveitt í nánast óbreyttri mynd á afskekktri eyju í Norður-Atlantshafi, og hins vegar austurrómanskt tungumál sem hefur þróast á Balkanskaga undir miklum áhrifum frá slavneskum nágrannamálum sínum, en hefur þó varðveitt latneskan kjarna og ákveðin flókin málfræðieinkenni. Þótt fjarlægðin á milli Íslands og Rúmeníu sé landfræðilega mikil og málin virðist við fyrstu sýn óskyld, þá leiðir nákvæmur samanburður í ljós heillandi hliðstæður, ásamt margbrotnum málfræðilegum og menningarlegum hindrunum sem þýðendur verða að yfirstíga til að tryggja hágæða endurgerð texta og vandaða íslensk-rómanska þýðingu.
Málfræðilegur samanburður: Sifjar og kerfisbundinn munur
Íslenska og rómanska eiga báðar rætur sínar að rekja til indóevrópska frummálsins, en þróunarferli þeirra hefur verið ákaflega ólíkt. Íslenskan er þekkt fyrir málfræðilega íhaldssemi sína. Hún hefur haldið í flókið beygingakerfi nafnorða og sagna sem líkist mjög forngermönsku og fornnorrænu. Rómanska er aftur á móti rómanskt mál sem þróaðist úr alþýðulatínu (vulgar Latin) sem töluð var á suðausturhluta Evrópu. Vegna landfræðilegrar einangrunar frá öðrum rómönskum málum (svo sem frönsku, spænsku og ítölsku) og vegna nálægðar við slavnesk mál, grísku, tyrknesku og ungversku á Balkanskaga, þróaði rómanska með sér mjög sérstæða eiginleika. Þessi flókna málblanda gerir það að verkum að þýðandi sem vinnur á milli þessara mála þarf að búa yfir djúpstæðum skilningi á bæði norðurslóðasögu og suðaustur-evrópskum menningarsamböndum til að skila réttu samhengi.
Greinirinn: Einstök og óvænt líkindi
Eitt áhugaverðasta og óvæntasta málfræðilega líkindi milli íslensku og rómönsku er notkun á viðskeyttum ákveðnum greini. Í flestum germönskum málum (eins og ensku og þýsku) og rómönskum málum (eins og frönsku og spænsku) og rómönsku málaættinni almennt er ákveðni greinirinn sjálfstætt orð sem stendur á undan nafnorðinu. Í íslensku og rómönsku er greinirinn hins vegar skeyttur aftan á nafnorðið til að sýna ákveðni. Skoðum nokkur dæmi:
- Íslenska: strákur (óákveðinn) verður að strákurinn (ákveðinn) með viðskeytinu -inn.
- Rómanska: băiat (óákveðinn) verður að băiatul (ákveðinn) með viðskeytinu -ul.
- Íslenska: bók (óákveðinn) verður að bókin (ákveðinn) með viðskeytinu -in.
- Rómanska: carte (óákveðinn) verður að cartea (ákveðinn) með viðskeytinu -a.
Þrátt fyrir þetta líkindi er meðferð greinisins ólík þegar kemur að beygingum. Á rómönsku breytist viðskeytti greinirinn verulega eftir falli og kyni nafnorðsins, og hann rennur saman við fallbeyginguna á flóknari hátt en gerist í íslensku. Þýðendur verða að sýna fyllstu nákvæmni þegar þeir yfirfæra flókin íslensk eignarfallssambönd yfir á rómönsku, þar sem greinirinn gegnir lykilhlutverki í að marka tengsl orða í setningunni.
Fallbeyging og kynjakerfi: Margbreytileiki formanna
Bæði málin hafa varðveitt fallbeygingakerfi, sem gerir þau einstök innan sinna málagreina (þar sem flest önnur germönsk og rómönsk mál hafa glatað fallbeygingum að mestu). Hins vegar er uppbygging fallanna ólík:
Íslenska notar fjögur föll: nefnifall (nf.), þolfall (þf.), þágufall (þgf.) og eignarfall (ef.). Þessi föll stýra samræmi lýsingarorða, fornafna og ákveðinna talna. Kynin eru þrjú: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn.
Rómanska notar fimm föll: nefnifall (nominativ), þolfall (acuzativ), þágufall (dativ), eignarfall (genitiv) og ávarpsfall (vocativ). Í reynd hafa nefnifall og þolfall runnið saman í eitt form, og þágufall og eignarfall sömuleiðis í flestum beygingaflokkum. Ávarpsfallið (vocativ) er hins vegar mjög lifandi og sérstakt fall sem lýsir beinu ávarpi (t.d. breytist „fată“ [stelpa] í „fato!“ þegar kallað er á hana). Kynin í rómönsku eru einnig þrjú, en hvorugkynið (neutru) virkar á allt annan hátt en í íslensku. Í rómönsku hegða hvorugkynsorð sér sem karlkynsorð í eintölu en sem kvenkynsorð í fleirtölu. Þetta þýðir að lýsingarorð sem beygjast með hvorugkynsnafnorði breyta um beygingarmynstur eftir því hvort átt er við eintölu eða fleirtölu, sem krefst stöðugrar árvekni þess sem þýðir úr íslensku yfir í rómönsku.
Sagnir, tíðir og sagnhorf
Sagnir í íslensku og rómönsku sýna mikla reglufestu en einnig mikilvægan mun á því hvernig tími og horf (aspect) eru tjáð. Íslenskan treystir mikið á samsettar sagnir og orðasambönd til að tjá flókin tímaskyn. Sem dæmi má nefna notkun á „vera að“ til að lýsa yfirstandandi horfi („ég er að skrifa þessa grein“).
Rómanska hefur mun flóknara kerfi innbyggðra tíða í sagnbeygingunni sjálfri. Fortíðin er sérstaklega auðug; hún skiptist í ólokna fortíð (imperfect - lýsir ástandi eða endurteknum atburðum í fortíð), samsetta fortíð (perfect compus - notuð yfir lokna atburði í daglegu máli), og einfalda fortíð (perfect simplu - aðallega notuð í bókmenntum í ákveðnum landshlutum). Þegar þýtt er úr íslensku verður þýðandinn að velja rétta fortíðartíð á rómönsku byggt á samhengi setningarinnar, þar sem íslenska þátíðin („ég skrifaði“) getur átt sér margar ólíkar samsvaranir á rómönsku eftir því hvort atburðurinn var yfirstandandi eða lokinn.
Auk þess er viðtengingarháttur (conjunctiv) afar algengur í rómönsku og kemur oft í stað nafnháttar. Þar sem Íslendingur segir „ég reyni að skilja“, segir Rúmeni „încerc să înțeleg“ (bókstaflega: „ég reyni að ég skilji“). Þessi munur á setningagerð getur valdið því að bein þýðing hljómar mjög stirð eða óeðlileg á markmálinu ef ekki er gætt varúðar.
Orðaforði og menningarlegur bakgrunnur
Mesta áskorunin við íslensk-rómönsk þýðingar tengist ekki málfræðinni heldur ólíkum orðaforða og menningarsögu. Íslenskt samfélag og tungumál hefur mótast af einangrun, sjávarútvegi, landbúnaði og einstöku náttúrufari þar sem eldur og ís mætast. Þetta hefur fætt af sér ríkulegan orðaforða um snjó, ís, vind, veðurfar, eldvirkni og landslag. Mörg af þessum orðum eiga sér engar beinar samsvaranir í öðrum tungumálum, hvað þá í rómönsku.
Rómanskt málsvæði hefur aftur á móti mótast af suðlægara loftslagi, flóknum samskiptum ólíkra þjóðarbrota á Balkanskaga og ríkri bændamenningu í skugga Karpatafjalla. Orðaforðann endurspeglar þetta umhverfi. Þegar þýða á íslensk bókmenntaverk sem lýsa vetrarhörkum, jökulhlaupum eða sérstökum íslenskum hefðum (eins og þorrablóti), þarf þýðandinn oft að grípa til skapandi lausna:
- Útskýringar í texta: Að bæta við lýsandi orðum til að skýra hugtakið (t.d. að þýða „skyr“ sem „skyr, o specialitate de iaurt islandez“).
- Menningarlegur samanburður: Að finna rúmensk hugtök sem hafa svipaða tilfinningalega eða menningarlega vigt, þótt þau lýsi ekki nákvæmlega sama hlutnum.
- Halda íslenska orðinu: Að nota íslenska orðið óbreytt (t.d. „geysir“ eða „saga“) og treysta á að lesandinn skilji samhengið eða nota neðanmálsgrein.
Hagnýt ráð og verkfæri fyrir þýðendur
Fyrir þá sem fást við íslensk-rómönsk þýðingarverkefni er mælt með því að fylgja eftirfarandi leiðbeiningum til að ná sem bestum árangri og tryggja rétta málnotkun:
- Greindu undirliggjandi setningagerð: Gættu þess að falla ekki í þá gryfju að þýða orð fyrir orð. Íslenska notar oft óbeina setningagerð og ópersónulegar sagnir sem krefjast frumlags í þolfalli eða þágufalli (t.d. „mig dreymir“ eða „mér finnst“). Á rómönsku verður slíkt yfirleitt að þýða með persónulegri sögn þar sem gerandinn er í nefnifalli.
- Skildu blæbrigði fortíðarinnar: Veldu á milli imperfect og perfect compus á rómönsku af mikilli kostgæfni. Ef textinn lýsir bakgrunnsástandi eða venju skaltu nota imperfect; ef hann lýsir framvindu sögunnar skaltu nota perfect compus.
- Varist „falska vini“ (false friends): Þótt málin séu ólík geta ákveðin alþjóðleg orð eða latnesk lánsorð leynst í báðum málum en haft ólíka merkingu eða mismunandi málsnið.
- Kannaðu nýjustu orðabækur: Þar sem engin stór og ítarleg íslensk-rómönsk prentuð orðabók er til, þurfa þýðendur oft að nota ensku eða frönsku sem brúarmál til að sannreyna flókin málfræðileg atriði eða fágæt orð.
Að lokum má segja að þýðing úr íslensku yfir í rómönsku sé heillandi brúarsmíð á milli norrænnar eldfjallaeyju og suðaustur-evrópsks menningarsvæðis. Hún krefst ekki aðeins tæknilegrar leikni í málfræði beggja mála, heldur einnig djúps skilnings á þeirri menningu, sögu og náttúru sem hefur mótað tungumálin í gegnum aldirnar. Þegar þessum þáttum er sinnt af kostgæfni geta þýðendur búið til texta sem hljómar náttúrulega, lifandi og fagmannlega á rómönsku, án þess að glata hinu einstaka íslenska yfirbragði.