Azərbaycan və Makedon Dillərinin Tipoloji Müqayisəsi
Azərbaycan dilindən makedon dilinə tərcümə etmək yalnız bir dildəki sözləri digər dildəki qarşılıqları ilə əvəzləmək deyil, həm də iki tamamilə fərqli dil sisteminin strukturunu və məntiqini uzlaşdırmaq prosesidir. Azərbaycan dili Altay dil ailəsinin türk dilləri qrupuna daxildir və aqqlütinativ (bitişdirici) struktura malikdir. Bu o deməkdir ki, qrammatik mənalar və əlaqələr kökə ardıcıl şəkildə əlavə edilən şəkilçilər vasitəsilə qurulur. Digər tərəfdən, makedon dili Hind-Avropa dil ailəsinin cənub slavyan qrupuna aiddir. Slavyan dilləri arasında makedon dili özünəməxsus analitik quruluşu ilə seçilir. Makedon dili digər slavyan dillərində olan mürəkkəb hal sistemini (kase) demək olar ki, tamamilə itirmiş və əlaqələri ifadə etmək üçün önlüklərdən (prepozisiyalardan) istifadə etməyə başlamışdır. Bu tipoloji fərq tərcümə prosesində həm sintaktik, həm də morfoloji səviyyədə ciddi transformasiyalar tələb edir.
Sintaktik Çətinliklər: SOV-dən SVO-ya Keçid
Azərbaycan dilinin cümlə quruluşu əsasən Mübtəda-Tamamlıq-Xəbər (SOV) sxeminə tabedir. Cümlənin xəbəri demək olar ki, həmişə sonunda gəlir və bütün təyinlər təyin olunan sözdən əvvəl yerləşir. Makedon dilində isə cümlə strukturu əsasən Mübtəda-Xəbər-Tamamlıq (SVO) modelinə əsaslanır. Bu struktur fərqi tərcüməçidən cümləni oxuyarkən və tərcümə edərkən məlumatın axın ardıcıllığını dəyişdirməyi tələb edir. Azərbaycan dilində uzun və budaq cümlələrlə zəngin olan bir mətni makedon dilinə tərcümə edərkən, onları daha qısa, aydın və xəbəri cümlənin ortasına yaxın yerləşən strukturlara bölmək məqsədəuyğundur. Əks halda, makedon dilində oxucu üçün süni və anlaşılmaz bir sintaktik struktur yarana bilər.
Qrammatik Cins (Gender) və Onun Uzlaşma Problemləri
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Bu dil sistemində nə isimlər, nə sifətlər, nə də feillər cinsə görə dəyişir. Makedon dilində isə cins kateqoriyası dilin sütunlarından biridir. İsimlər kişi (машки), qadın (женски) və orta (среден) cinsə bölünür. Bu bölgü cümlədəki digər nitq hissələrinin - sifətlərin, əvəzliklərin, sayların və hətta keçmiş zaman feillərinin isimlə uzlaşmasını tələb edir. Tərcümə zamanı Azərbaycan dilindəki cinsiyyətsiz konteksti makedon dilinə köçürərkən tərcüməçi kimdən və ya nədən bəhs edildiyini dəqiq müəyyənləşdirməlidir. Məsələn, "O gəldi" cümləsi makedon dilinə subyektin cinsindən asılı olaraq "Тој дојде" (kişi), "Таа дојде" (qadın) və ya "Тоа дојде" (orta cins/cansız) kimi müxtəlif variantlarda tərcümə olunmalıdır.
Postpozitiv Müəyyənlik Artikli
Makedon dilini digər slavyan dillərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də isimlərin sonuna bitişən müəyyənlik artikllərinin (postpozitiv artikllərin) mövcudluğudur. Azərbaycan dilində müəyyənlik kateqoriyası əsasən adlıq halın xüsusi istifadəsi, təsirli hal şəkilçiləri və ya "bu", "həmin" kimi işarə əvəzlikləri ilə ötürülür. Makedon dilində isə ismin sonuna artırılan artikl həm də obyektin danışana olan məsafəsini göstərir (məsələn: "-ов" yaxındakı, "-он" uzaqdakı, "-от" ümumi müəyyənlik üçün). Tərcüməçi Azərbaycan dilindəki incə məna çalarlarını tutur və makedon dilində düzgün müəyyənlik şəkilçisini seçməlidir ki, mətn təbii səlsənsin.
Makedon Dilində Türkizmlərin Rolu və "Yalançı Dostlar"
Makedon dili çoxəsrlik Osmanlı hakimiyyəti dövründə türk dilinin güclü təsirinə məruz qalmışdır. Nəticədə, müasir makedon dilində çoxlu sayda türk mənşəli söz (türkizm) qorunub saxlanılmışdır. "Чешма" (çeşmə), "шише" (şüşə/butulka), "занат" (sənət), "кутија" (qutu), "чадор" (çadır/çətir) kimi sözlər makedon dilində gündəlik həyatda aktiv şəkildə istifadə olunur. Lakin bu leksik oxşarlıq bəzən tərcüməçilər üçün tələyə çevrilə bilər. Çünki bəzi türkizmlər makedon dilində məna sürüşməsinə uğramış və ya fərqli stilistik çalarlar qazanmışdır. Məsələn, bəzi sözlər makedon dilində yalnız arxaik, danışıq dili və ya ironik kontekstlərdə işlədilir, rəsmi sənədlərdə isə onların slavyan mənşəli sinonimlərinə üstünlük verilir. Tərcüməçi bu incəliyi nəzərə almalı, üslubu qorumaq üçün hər bir türkizmin işlənmə yerini düzgün qiymətləndirməlidir.
Feil Sistemindəki Fərqlər və Aspekt Kateqoriyası
Makedon dilində feillər bitmiş (свршени) və bitməmiş (несвршени) aspektlərə malikdir. Azərbaycan dilində isə feilin bu cür qəti aspekt bölgüsü yoxdur, hərəkətin icra tərzi daha çox zaman şəkilçiləri, tərz şəkilçiləri və ya köməkçi feillər vasitəsilə ifadə olunur. Makedon dilinə tərcümə edərkən hərəkətin bir dəfəyə baş verib bitdiyini və ya davamlı xarakter daşıdığını müəyyən etmək və feili müvafiq aspektə uyğun seçmək lazımdır. Bundan əlavə, makedon dilində birbaşa şahid olunmayan hadisələri ifadə etmək üçün xüsusi "yenidən nəql etmə" (прераскажано време) formaları mövcuddur ki, bu da Azərbaycan dilindəki "-mış" şəkilçili nəqli keçmiş zamana qismən bənzəsə də, özünəməxsus istifadə qaydalarına malikdir.
Azərbaycan Dilindən Makedon Dilinə Tərcümə Üçün Peşəkar Məsləhətlər
- Sintaktik yenidənqurma edin: Cümlələri Azərbaycan dilindəki kimi arxa-arxaya düzülmüş şəkilçilərlə deyil, makedon dilinin tələb etdiyi önlüklər və köməkçi sözlərlə yenidən qurun.
- Cins uzlaşmasına diqqət yetirin: Mətndəki bütün sifətlərin, işarə əvəzliklərinin və keçmiş zaman feillərinin aid olduqları ismin qrammatik cinsinə uyğun olaraq dəyişdiyindən əmin olun.
- Mətnin üslubuna uyğun söz seçin: Makedon dilindəki türkizmlərdən rəsmi və akademik mətnlərdə ehtiyatla istifadə edin, bədii tərcümədə isə onlardan mətnə xüsusi kolorit vermək üçün yararlanın.
- Önlüklərin düzgün istifadəsi: Hal şəkilçilərini (yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq) makedon dilinin müvafiq önlükləri ilə (на, во, од, со və s.) əvəzləyərkən semantik konteksti tam nəzərə alın.