Ka Pilina a me nā ʻOkoʻa o nā Waihona ʻŌlelo ʻElua
O ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi (he ʻōlelo Polenekia me ka ʻōnaehana VSO) i ka ʻōlelo Ekepelanto (Esperanto, he ʻōlelo kūwaho i haku ʻia me ka hoʻonohonoho maʻalahi a me nā kānāwai piliolelo kikoʻī loa), he hana kupaianaha ia e koi ana i ka ʻike hohonu o nā ʻaoʻao ʻelua. ʻOiai he ʻōlelo kūlohelohe ka ʻōlelo Hawaiʻi i ulu aʻe mai ka pilina o ka poʻe me ka ʻāina, he ʻōlelo i haku ʻia ka ʻōlelo Ekepelanto no ka hoʻopili ʻana i nā lāhui like ʻole o ka honua holoʻokoʻa me ka maluhia a me ke kaulike. No laila, ʻokoʻa loa ka mōʻaukala a me ke kumu o kēia mau ʻōlelo ʻelua, akā naʻe, hiki ke loaʻa he alahaka ma waena o ko lāua ʻano ma o ke kaʻina hana o ka unuhi pono ʻana.
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, paʻa loa nā manaʻo i nā hunahuna ʻōlelo (particles) e like me ka/ke, nā, o/a, a me nā hōʻailona painu (ua, e, ke nei, e ana). Ma ka ʻōlelo Ekepelanto hoʻi, hoʻohana ʻia nā panina huaʻōlelo (suffixes) e hōʻike ai i ka mahele haʻiʻōlelo a me ke ʻano o ka hopunaʻōlelo. Ma o kēia kālailai ʻana, hiki i ka mea unuhi ke ʻike i ka waiwai o ka hoʻololi ʻana mai kekahi waihona piliolelo i kekahi me ka mālama pono ʻana i ka manaʻo kumu a me ke ʻano o ka mea kākau.
Ke Kahua Kālailai o ka Unuhi ʻana
I ka hoʻomaka ʻana e unuhi, ʻo ka pilikia mua loa e hālāwai ai ka mea unuhi, ʻo ia ka hoʻonohonoho ʻana o nā huaʻōlelo ma ka hopunaʻōlelo. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka haʻina (verb) ka mea mua ma ka hopunaʻōlelo e like me "Ua inu ka haumāna i ka wai." Ma ka ʻōlelo Ekepelanto naʻe, he laula ka hoʻonohonoho ʻana no ka mea he hōʻailona kikoʻī kona no ka hoaene (accusative case suffix "-n"). No laila, hiki ke ʻōlelo ʻia "La lernanto trinkis akvon" (SVO), akā hiki nō hoʻi ke hoʻololi i ke kaʻina me ka nalowale ʻole o ka manaʻo: "Akvon trinkis la lernanto" a i ʻole "Trinkis la lernanto akvon". Kōkua kēia maʻalahi o ka ʻōlelo Ekepelanto i ka mea unuhi e kālele ai i kekahi mahele o ka hopunaʻōlelo e like me ka mea i hana ʻia ma ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o nā hunahuna kālele a i ʻole ka hoʻololi ʻana i ka hoʻonohonoho huaʻōlelo maʻamau.
ʻO kekahi mea nui e nānā ai, ʻo ia nā hunahuna nona (possessive particles) ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, kahi e hoʻokaʻawale ʻia ai nā papa pili nona like ʻole e like me ka papa "o" a me ka papa "a". He mea koʻikoʻi kēia mahele ma ka moʻomeheu Hawaiʻi (e like me ka hoʻokaʻawale ʻana i ka pilina me nā mākua, nā keiki, nā hale, a me nā mea ʻai). Ma ka ʻōlelo Ekepelanto, ʻaʻohe ʻōnaehana "o" a me "a" e like me ka Hawaiʻi. Hōʻike ʻia ka manaʻo nona ma o ka hoʻohana ʻana i ka preposition "de" (no/o) a i ʻole ka pronoun pili nona (e like me "mia" - koʻu, "lia" - kona). Pono ka mea unuhi e hoʻohui i kekahi mau huaʻōlelo wehewehe hou inā he mea koʻikoʻi ka ʻike ʻana i ke ʻano o ke aloha a me ke kuleana o ka pilina i hōʻike ʻia e ke "o" a me ke "a" Hawaiʻi.
Morphology a me ka Haku Huaʻōlelo Hou
Kākoʻo ka ʻōlelo Ekepelanto i ka haku ʻana i nā huaʻōlelo hou ma o ka hoʻohui ʻana i nā kumu huaʻōlelo (roots) a me nā pākuʻina (affixes). He ʻano like loa kēia me ka ʻōlelo Hawaiʻi kahi e hoʻohana pinepine ʻia ai nā pākuʻina e like me "haka-", "kā-", a i ʻole ka hoʻopālua ʻana i ka huaʻōlelo (reduplication) e hōʻike i ka pinepine a i ʻole ka ikaika o ka hana (e like me "haʻi" a me "hahi", "holo" a me "holoholo").
E nānā kākou i kahi laʻana o ka haku ʻana i ka huaʻōlelo:
- ʻŌlelo Hawaiʻi: "Kaikamahine" (kaikamahine)
- ʻŌlelo Ekepelanto: Haku ʻia mai ka mole "knabo" (keiki kāne) ma o ka pākuʻina "-in-" e hōʻike ana i ka wahine: "knabino" (kaikamahine).
A i ʻole:
- ʻŌlelo Hawaiʻi: "Hana kope" (to photocopy) a i ʻole "kope" (photocopy)
- ʻŌlelo Ekepelanto: Haku ʻia mai ka mole "kopii" (e hana kope) ma o ka pākuʻina "-o" (no ka haʻinoa): "kopio" (kope/photocopy).
No laila, i ka unuhi ʻana, hiki i ka mea unuhi ke loaʻa a haku i nā huaʻōlelo kūpono ma ka ʻōlelo Ekepelanto inā ʻaʻohe huaʻōlelo pololei no kekahi manaʻo Hawaiʻi. O ke kaʻina hana o ke kūkulu ʻana i nā manaʻo paʻakikī mai nā kumu liʻiliʻi mai, he ʻaoʻao ia e hoʻohui ai i kēia mau ʻōlelo ʻelua ma ke ʻano he mau ʻōlelo maʻalahi ke aʻo a me ka hoʻohana ʻana.
Ka Mālama ʻana i ka ʻUhane a me ke Kaona Hawaiʻi
ʻO kekahi keʻakeʻa nui loa i ka mea unuhi mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia ka mālama ʻana i ka "kaona" (metaphorical or hidden meaning). He mea waiwai ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā manaʻo huna ma muli o ka hoʻohana ʻana i nā huaʻōlelo no nā mea kūlohelohe (e like me ka ua, ka makani, ka pua, a me ka moana) no ke kuhikuhi ʻana i nā manaʻo kanaka a i ʻole nā pilina pilialoha. I ka unuhi ʻana i kēia mau manaʻo i ka ʻōlelo Ekepelanto, inā e unuhi pololei ʻia kēlā me kēia huaʻōlelo (literal translation), e nalowale ana ke kaona a me ka waihoʻoluʻu o ka ʻōlelo kumu.
E laʻana, ʻo ka huaʻōlelo "aloha" ʻaʻole ia he "amo" (love) a i ʻole "saluto" (greeting) wale nō ma ka ʻōlelo Ekepelanto. He manaʻo hohonu kona e pili ana i ke kaʻana ʻana i ke ea o ke ola. Ke unuhi ka mea unuhi i ka huaʻōlelo "Aloha mai kākou," hiki ke hoʻohana ʻia ka huaʻōlelo Ekepelanto maʻamau "Bonvenon al ni ĉiuj" (Welcome to us all) a i ʻole "Koran saluton al ĉiuj" (Warm greeting to all), akā inā makemake e hōʻike i kēlā ʻuhane o ka "aloha," pono paha e hoʻohana i nā huaʻōlelo pākuʻi e like me "Kun kora amo kaj respekto" (With heartful love and respect).
Eia kekahi, ʻo nā inoa o nā makani a me nā ua kikoʻī o kēlā me kēia wahi ma Hawaiʻi, he mau huaʻōlelo ia i pili paʻa i ka ʻāina. ʻAʻohe makani "Kona" a i ʻole ua "Kīpuʻupuʻu" ma ka ʻāina o nā lāhui ʻē aʻe. No laila, i ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Ekepelanto, he mea pono pinepine ke hoʻohana i ke ʻano "unuhi hoʻomaopopo" (explanatory translation) ma o ka mālama ʻana i ka inoa kumu Hawaiʻi a hoʻohui i ka wehewehe ʻana i ka ʻōlelo Ekepelanto (e like me "la malvarma pluvo Kīpuʻupuʻu de Waimea" - ka ua huʻihuʻi ʻo Kīpuʻupuʻu o Waimea).
Nā Hōʻailona a me nā Kumu Aʻo no ka Unuhi Pono ʻana
No ka poʻe e makemake ana e unuhi ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, eia kekahi mau manaʻo kōkua a me nā loina e hahai ai i mea e pono ai ka hana:
- E Kālailai i ke Kālele (Focus): Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia ke kālele ʻo ia e hoʻomaka ai me ka mea nui. Ma ka ʻōlelo Ekepelanto, e hoʻohana i ke kumu o ka accusative (-n) no ka hoʻoneʻe ʻana i ka huaʻōlelo koʻikoʻi i ka hoʻomaka o ka hopunaʻōlelo no ka hōʻike ʻana i kēlā me kēia kālele me ka maopopo.
- E Nānā i nā ʻAno o ka Painu (Verb Aspects vs. Tenses): ʻOiai ka Hawaiʻi e kaukaʻi ana i ke ʻano o ka hana (inā ua pau, e hana ʻia ana, a i ʻole ke hana ʻia nei me ka nānā ʻole i ka manawa pololei), ʻo ka Ekepelanto e kuhikuhi pololei ana i ka manawa (kūlohelohe o ka wā i hala, wā e hiki mai ana, a me kēia wā). Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo pono i ka manawa maoli o ka hana i loko o ka pōʻaiapili Hawaiʻi ma mua o ke koho ʻana i ka panina haʻi hana Ekepelanto kūpono.
- E Hoʻohana i ka Hoʻohālikelike Cultural (Cultural Equivalency): Inā ʻaʻohe manaʻo hoʻokahi ma ka ʻōlelo Ekepelanto no kekahi manaʻo moʻomeheu Hawaiʻi (e like me "pono" a i ʻole "mana"), mai hoʻāʻo e unuhi me ka huaʻōlelo hoʻokahi wale nō. E wehewehe i ke ʻano holoʻokoʻa ma o ka hoʻohana ʻana i nā pākuʻina kūpono a i ʻole kekahi hopunaʻōlelo pōkole e paʻa ai ka manaʻo kumu.
- E Mālama i nā Pepeha ʻŌlelo (Proverbs/ʻŌlelo Noʻeau): ʻO nā ʻōlelo noʻeau Hawaiʻi, he waihona naʻauao ia. I ka unuhi ʻana i kēia mau ʻōlelo i ka ʻōlelo Ekepelanto, e hoʻāʻo e unuhi mua i ka huaʻōlelo maoli, a ma hope iho, e hāʻawi i ka wehewehe manaʻo o ia ʻōlelo no ka mea heluhelu o ke ao puni ao.
Nā Pae Hoʻohālikelike o ka Piliolelo (Grammatical Comparison)
No ka hoʻomāmā ʻana i ka ʻike o ka mea heluhelu, e nānā kākou i kēia papa hoʻohālikelike o kekahi mau kūkulu piliolelo ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Ekepelanto:
| Kumu Piliolelo (Grammar Feature) | ʻŌlelo Hawaiʻi | ʻŌlelo Ekepelanto | Ka Loina Unuhi (Translation Rule) |
|---|---|---|---|
| Ke Kāne a me ka Wahine (Gender) | ʻAʻohe kāne/wahine maoli i ke kūkulu huaʻōlelo, akā wehewehe ʻia (e like me kāne, wahine). | Hoʻohana ʻia ka mole me ka pākuʻina "-in-" no ka wahine (e like me patro - makua kāne, patrino - makuahine). | Pono e hoʻopili i nā pākuʻina kūpono ma ka Ekepelanto e hōʻike pololei ai i ke keka e like me ka mea i ʻike ʻia ma ka pōʻaiapili Hawaiʻi. |
| Ka Huhui a me ka Pākahi (Number) | Hoʻohana ʻia nā hunahuna e like me "nā" a i ʻole "mau". | Hoʻohana ʻia ka panina "-j" (e like me amiko - hoaaloha, amikoj - mau hoaaloha). | E hoʻololi pololei i nā hunahuna hōʻike helu lehulehu o ka Hawaiʻi i ka panina Ekepelanto "-j". |
| Ka Poʻo a me ke Kālele (Word Order/Focus) | VSO (Painu - Meka Hana - Meka i Hana ʻia). Hiki ke kālele me nā hunahuna kālele. | SVO ka mea maʻamau, akā maʻalahi loa ma muli o ka accusative "-n". | E hoʻoneʻe i nā huaʻōlelo ma ka Ekepelanto e kūpono me ke kālele o ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi. |
| Ka Pilina Nona (Possession) | Māhele ʻia i ke "o" (involuntary) a me ke "a" (voluntary). | Hoʻohana ʻia ka preposition "de" a i ʻole nā pronoun nona e pau ana i ka "-a". | No ka mālama ʻana i ke "o" a me ke "a", e hoʻohana i nā huaʻōlelo wehewehe ke koi ka pōʻaiapili i kēlā ʻano ʻike pilialoha. |
Ma o kēia kālailai pono ʻana i nā meheu piliʻōlelo like ʻole, hiki ke hoʻokō ʻia he unuhi maikaʻi loa e mālama ana i ke koʻikoʻi o ka ʻōlelo Hawaiʻi me ka maopopo hoʻi o ka ʻōlelo Ekepelanto. ʻO ka hoʻohui ʻana i kekahi ʻōlelo ʻōiwi momona o ka Pākīpika me kekahi ʻōlelo i haku ʻia no ke aloha me ke kuʻikahi o ka honua holoʻokoʻa, he alahaka ia e hiki ai i ke kaona a me ka naʻauao Hawaiʻi ke laha aʻe ma nā kihi ʻehā o ka honua me ka maikaʻi a me ka hanohano.