Að flytja texta á milli íslensku og amharísku er einstakt málvísindalegt verkefni. Þessi tvö tungumál eiga sér enga sameiginlega sögu, tilheyra gjörólíkum málaættum og eru töluð í gerólíku landfræðilegu og menningarlegu samhengi. Íslenska er germanskt mál af indóevrópsku málaættinni, en amharíska er semískt mál af afróasísku málaættinni, ritað með hinu forna Ge'ez-stafrófi og er opinbert vinnumál í Eþíópíu. Fyrir þýðendur, efnisstjóra og fyrirtæki sem stefna að alþjóðlegri útbreiðslu er mikilvægt að skilja þær áskoranir, málfræðilegu blæbrigði og kröfur sem fylgja þessum þýðingum til að tryggja hágæða staðfærslu.
Málfræðileg uppbygging og flókin setningaskipan
Einn helsti munurinn á íslensku og amharísku snýr að setningagerðinni. Íslenska fylgir yfirleitt frumlag-sögn-andlag (SVO) röðinni, þótt beygingarkerfið leyfi ákveðið svigrúm. Amharíska fylgir hins vegar ströngu frumlag-andlag-sögn (SOV) mynstri. Þetta þýðir að í amharískri setningu kemur sögnin nánast undantekningarlaust aftast. Þýðandi getur því ekki þýtt setningar lið fyrir lið, heldur verður hann að afbyggja íslensku málsgreinina og endurraða henni algjörlega samkvæmt reglum amharískrar málfræði.
Auk þess er amharíska svokallað „head-final“ tungumál. Lýsingarorð, eignarfornöfn og tilvísunarsetningar standa á undan nafnorðinu sem þau eiga við, ólíkt því sem oft á við í íslensku þar sem flóknari lýsandi liðir fylgja á eftir nafnorðinu. Þessi munur krefst mikillar einbeitingar svo textinn haldi réttri merkingu og eðlilegu flæði á markmálinu.
Sagnbeygingar og flókin formgerð
Sagnorðakerfi amharískunnar er gríðarlega flókið og ólíkt því íslenska. Á meðan íslenskar sagnir beygjast eftir persónu, tölu, tíð og hætti, eru amharískar sagnir byggðar upp í kringum samhljóða rætur (oftast þrjá samhljóða). Málfræðilegar upplýsingar eins og tíð, horf og persóna eru tjáðar með því að skjóta sérhljóðum inn á milli samhljóðanna og bæta við forskeytum eða viðskeytum.
Amharíska er mjög samþjöppuð (agglutinative). Ein sögn getur innihaldið upplýsingar um geranda, þiggjanda, beint og óbeint andlag, sem og neitun og forsetningar. Sem dæmi má nefna að heil setning í íslensku eins og „ég sagði honum það ekki“ er tjáð með einu flóknu sagnorði í amharísku þar sem allir þessir málfræðilegu liðir renna saman í eina heild. Þýðandinn verður því að hafa djúpa þekkingu á innri uppbyggingu amharískra sagna til að miðla upplýsingum rétt.
Málfræðilegt kyn, tala og kurteisisform
Íslenska hefur þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn) en amharíska hefur aðeins tvö (karlkyn og kvenkyn). Þegar þýtt er úr íslensku þarf að ákveða hvernig hvorugkynsorð falla að tveggja kynja kerfi amharískunnar. Einnig er athyglisvert að í amharísku er kvenkyn stundum notað til að tjá smæð, samúð eða ástúð við hlutlæg fyrirbæri, á meðan karlkyn getur gefið til kynna stærð eða mikilvægi.
Önnur mikilvæg áskorun er notkun kurteisisforma. Íslendingar nota almennt ekki þérun eða sérstök kurteisisform í daglegu tali eða ritun. Í amharísku er hins vegar ríkt og flókið kerfi kurteisisforma (félagslegs stigsmunar). Þegar talað er við eða skrifað um eldra fólk, yfirvöld eða ókunnuga verður að nota sérstök fornöfn og sagnbeygingar. Þýðandinn verður að meta samhengi íslenska textans og ákvarða hvenær og hvernig eigi að innleiða þessi form til að sýna viðeigandi virðingu í amharískri menningu.
Menningarleg staðfæring (Localization)
Menningarmunurinn á Íslandi og í Eþíópíu er mikill. Íslenskt mál er ríkt af hugtökum sem tengjast hafi, snjó, jöklum, eldfjöllum og norrænum vetraraðstæðum. Amharíska hefur hins vegar þróast í austurafrísku háfjallaloftslagi og er nátengd sögu eþíópísku rétttrúnaðarkirkjunnar og staðbundnum landbúnaði.
Hugtök eins og „snjór“, „hálka“, „snjóflóð“ eða sértæk fiskveiðihugtök eiga sér engar náttúrulegar samsvaranir í amharísku. Í slíkum tilfellum verður þýðandinn annaðhvort að nota útskýrandi þýðingu (lýsa fyrirbærinu), finna menningarlegt ígildi eða grípa til nýyrðasmíðar. Sama á við um eþíópísk menningarfyrirbæri eins og matvæli (injera, wat) eða hátíðir sem erfitt er að útskýra á íslensku án ítarlegs samhengis.
Ritkerfið Ge'ez og tæknilegar áskoranir
Amharíska er rituð með Ge'ez-ritkerfinu, sem er atkvæðaskrift (abugida). Hvert tákn táknar samhljóða ásamt ákveðnu sérhljóði. Þetta krefst sérstakrar athygli við stafræna vinnslu og vefhönnun. Þýðendur og tæknifólk verða að tryggja að:
- Stafasett (Unicode) séu rétt stillt svo Ge'ez-táknin birtist rétt á öllum skjáum.
- Leturgerðir (fonts) séu læsilegar og falli vel að hönnun vefsíðunnar eða skjalsins.
- Línubil og stærðarhlutföll séu löguð að táknunum, þar sem Ge'ez-tákn þurfa oft meira lóðrétt pláss en latneskir stafir.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
- Greindu samhengið: Ekki hefja þýðingu án þess að skilja tilgang textans og áheyrendahópinn. Ákvarðaðu snemma hvort nota eigi kurteisisform.
- Notaðu hugtakasöfn: Skráðu niður erfið hugtök og samþykkta þýðingu þeirra til að tryggja samræmi í lengri textum.
- Forðastu orðréttar þýðingar: Einbeittu þér að því að flytja merkinguna og leyfðu þér að umorða setningar svo þær hljómi náttúrulega á amharísku.
- Fáðu móðurmálstala til yfirlestrar: Prófarkalestur innfædds amharískumælandi manns er nauðsynlegur til að tryggja að textinn sé ekki aðeins málfræðilega réttur heldur einnig menningarlega viðeigandi og eðlilegur áheyrilegur.
Þýðingar á milli íslensku og amharísku krefjast meira en aðeins almennrar tungumálakunnáttu; þær krefjast djúps skilnings á tveimur ólíkum heimum. Með því að virða málfræðileg og menningarleg sérkenni beggja mála má tryggja að textinn nái tilætluðum árangri og brúi bilið á milli Íslands og Eþíópíu á fagmannlegan hátt.