Лингвистикалық шолу: Екі түрлі тілдік әлемнің тоғысуы
Қазіргі таңда халықаралық қарым-қатынастардың қарқынды дамуы бұрын-соңды назардан тыс қалған сирек тілдік жұптар арасындағы байланыстарды жаңа деңгейге көтерді. Осындай қызықты әрі күрделі бағыттардың бірі – қазақ тілінен малагаси тіліне (Мадагаскар аралының негізгі мемлекеттік тілі) аудару үдерісі. Бұл тілдер бір-бірінен географиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар генеалогиялық және құрылымдық жағынан да мүлдем алшақ орналасқан. Қазақ тілі – түркі тілдері отбасының қыпшақ тобына жататын, айқын агглютинативті (жалғамалы) құрылымды тіл. Ал малагаси тілі – австронезиялық тілдер отбасының малай-полинезиялық тармағына тиесілі, өзіндік ерекше грамматикалық заңдылықтары бар тіл.
Сапалы әрі мағыналық тұрғыдан дәл аударма жасау үшін аудармашы тек лексикалық баламаларды біліп қана қоймай, екі тілдің терең синтаксистік, морфологиялық және мәдени айырмашылықтарын ескеруі қажет. Төменде қазақ-малагаси аударма процесінің негізгі нюанстары мен қиындықтарын егжей-тегжейлі талдаймыз.
Синтаксистік құрылым: SOV және VOS жүйелерінің айырмашылығы
Аударма үдерісіндеге ең үлкен кедергілердің бірі сөйлемдегі сөздердің орын тәртібіне байланысты туындайды. Бұл тұрғыда қазақ және малагаси тілдері қарама-қарсы полюстерде орналасқан деуге болады:
- Қазақ тілі: SOV (Subject - Object - Verb) жүйесіне негізделген. Сөйлемде алдымен бастауыш келеді, содан кейін толықтауыш немесе өзге сөйлем мүшелері орналасады, ал баяндауыш (етістік) әрқашан сөйлемнің соңында тұрады. Мысалы: «Асан (Бастауыш) хатты (Толықтауыш) жазды (Баяндауыш)».
- Малагаси тілі: VOS (Verb - Object - Subject) жүйесін қолданады. Бұл дүние жүзіндегі тілдердің тек 3%-ына ғана тән өте сирек құрылым. Мұнда сөйлем етістіктен басталады, одан кейін тура толықтауыш келеді, ал бастауыш ең соңында айтылады немесе жазылады. Жоғарыдағы сөйлем малагаси тілінде былай болады: «Жазды (Баяндауыш) хатты (Толықтауыш) Асан (Бастауыш)». (Малагасише: Nanoratra ny taratasy i Asan).
Осы айырмашылыққа байланысты аудармашы сөйлемді сөзбе-сөз аударудан түбегейлі бас тартуы керек. Әсіресе синхронды аударма кезінде бұл өте үлкен интеллектуалды жүктеме тудырады. Қазақ тілінде сөйлеуші ойын аяқтамайынша (етістік айтылмайынша) сөйлемнің негізгі мағынасын түсіну қиын болса, малагаси тілінде сөйлемді құрастыруды бірден етістіктен бастау қажет болады.
Морфологиялық ерекшеліктер: Суффикстер, префикстер және инфикстер
Қазақ және малагаси тілдерінің екеуі де агглютинативті болғанымен, олардың сөз түрлендіру механикасы екі түрлі бағытта жүреді:
Қазақ тілінің суффикстік сипаты: Қазақ тілінде сөзжасам мен сөз түрлендіру тек түбірдің соңына жалғаулар мен жұрнақтарды тіркеу арқылы жүзеге асады (мысалы: оқу-шы-лар-ымыз-ға). Сөздің алдына қосымша қосу қазақ тілінің табиғатына жат құбылыс.
Малагаси тілінің аралас форманттық сипаты: Малагаси тілінде сөзге тек суффикстер ғана емес, сонымен бірге префикстер (алдыңғы қосымшалар) мен инфикстер (сөз ішіне кірістірілетін қосымшалар) кеңінен жалғанады. Мәселен, етістіктің шақтарын білдіру үшін сөздің алдына арнайы префикстер қойылады:
- m- префиксі осы шақты білдіреді (мысалы, miasa - жұмыс істейді).
- n- префиксі өткен шақты білдіреді (niasa - жұмыс істеді).
- h- немесе ho- префиксі келер шақты білдіреді (hiasa - жұмыс істейтін болады).
Сонымен қатар, малагаси тілінде етістіктің белсенді (актив) және пассивті (пассив) формаларынан бөлек, құралдық немесе жағдаяттық фокусты білдіретін күрделі етістік санаттары бар. Бұл қазақ тіліндеге ырықсыз, өзгелік немесе бірлік етіс формаларына қарағанда мүлдем басқа логикамен жұмыс істейді.
Кеңістіктік көрсеткіштер мен сілтеу есімдіктерінің күрделілігі
Малагаси тілінің ең ерекше белгілерінің бірі – оның деиктикалық (көрсеткіштік) жүйесінің өте жоғары дәрежеде дамығандығы. Қазақ тілінде «бұл», «сол», «анау» сияқты санаулы сілтеу есімдіктері қолданылса, малагаси тілінде 20-дан астам сілтеу есімдігі бар. Олар келесі факторларға байланысты таңдалады:
- Заттың сөйлеуші мен тыңдаушыдан нақты қашықтығы (бірнеше деңгейлі арақашықтық).
- Заттың көзге көрінетіндігі (айқындығы) немесе көрінбейтіндігі (жасырындығы).
- Заттың қозғалыста болуы немесе бір орында тұруы.
Мысалы, егер сіз қазақ тіліндегі «Анау үй» деген сөзді аударғыңыз келсе, малагаси тілінде сол үйдің қазіргі сәтте көзге көрініп тұрғанын немесе таудың тасасында қалып көрінбей тұрғанын нақты білуіңіз керек. Контекстті дұрыс талдамау аударманың өрескел қате болуына әкеп соғады.
Мәдени және лексикалық сәйкестіктерді іздеу
Тілдік құрылымнан бөлек, мәдени айырмашылықтар да аударма үдерісін айтарлықтай күрделендіреді. Қазақстанның континенталды климаты, көшпелі мәдениеті мен дала өмірі Мадагаскардың тропикалық аралдық жағдайымен, теңіз және күріш шаруашылығымен мүлдем ұштаспайды. Осы орайда аудармашы келесі мәселелерге тап болады:
- Тұрмыстық және гастрономиялық реалийлер: Қазақтың «қымыз», «қазы», «шұжық», «бауырсақ» немесе «шаңырақ» сөздерінің малагаси тілінде баламасы жоқ. Оларды малагаси оқырманына түсіндіру үшін сипаттамалы аударма немесе мәтін астындағы сілтемелерді қолдану қажет. Дәл осылай, малагаси тіліндегі күріш өсірудің түрлі сатыларына, тропикалық дауылдарға немесе жергілікті фаунаға (мысалы, лемурлардың түрлері) қатысты сөздерді қазақ тіліне аудару шығармашылық ізденісті сатып алады.
- Туыстық атаулардың жүйесі: Қазақ тіліндегі өте нақты туыстық иерархия (аға, іні, әпке, сіңлі, қарындас, нағашы, жиен) малагаси тілінде көбінесе жас ерекшелігіне қарай жіктелетін жалпы атаулармен ауыстырылады. Аудармашы контекстке сүйене отырып, қазақша нұсқаның мағыналық жүгін жоғалтпай жеткізуге тырысуы керек.
Қазақ-малагаси аудармасы бойынша практикалық кеңестер
Осы ерекше тілдік жұппен жұмыс істейтін мамандар үшін келесі кәсіби кеңестер пайдалы болады:
- Сөйлемдерді оңтайландыру: Қазақ тіліндегі құрмалас, күрделі сөйлемдерді малагаси тіліне аударғанда, оларды қысқа әрі мағынасы айқын жай сөйлемдерге бөліп алған тиімді. Бұл VOS құрылымындағы синтаксистік қателіктерді болдырмауға көмектеседі.
- Деиктикалық мағынаны анықтау: Мәтіндегі сілтеу есімдіктері мен кеңістіктік бағдарларды аудармас бұрын, сипатталып орналасқан оқиғаның немесе заттың нақты физикалық орналасуын контекст арқылы толық айқындап алыңыз.
- Көпір тілдерді қолдану: Қазақша-малагасише тікелей сөздіктер мен ресурстардың тапшылығына байланысты француз немесе ағылшын тілдерін аралық көпір ретінде пайдалану тиімді. Әсіресе, Мадагаскардың екінші ресми тілі болып табылатын француз тіліндегі дереккөздер заң, техника және ғылым саласындағы терминдерді дәл аударуға септігін тигізеді.
- Жеке терминологиялық база құру: Кәсіби CAT-құралдарында (мысалы, SDL Trados, Smartcat) жұмыс істей отырып, әрбір аударма сайын қазақ-малагаси терминдерінің глоссарийін жинақтап, жеке аударма жадын (Translation Memory) қалыптастыру маңызды. Бұл болашақтағы жұмыстардың жылдамдығы мен сапасын еселеп арттырады.
Қорытынды орнына: Мәдениетаралық диалогты дамыту
Қазақ тілінен малагаси тіліне аудару – бұл жай ғана техникалық сөз алмастыру емес, бұл еуразиялық далалық мәдениет пен үнді-мұхиттық аралдық мәдениеттің арасындағы алтын көпір орнату. Тілдердің синтаксистік құрылымындағы (SOV және VOS) және морфологиялық сипатындағы ерекшеліктерді терең сезіну арқылы ғана сапалы, түпнұсқаға сай және жергілікті оқырманға түсінікті мәтіндер дайындауға болады. Тіл мамандарының осы бағыттағы ізденістері мен еңбегі екі ел арасындағы достық пен мәдени диалогтың нығаюына зор ықпал етеді.