Қазіргі таңда Қазақстан мен Украина арасындағы мәдени, экономикалық және дипломатиялық қарым-қатынастардың дамуы лингвистикалық байланыстарды жаңа деңгейге көтерді. Ресми құжаттарды, заң мәтіндерін, көркем әдебиет пен веб-сайттарды қазақ тілінен украин тіліне сапалы аударуға деген сұраныс күннен-күнге артып келеді. Алайда, бұл екі тіл мүлдем екі түрлі тілдік отбасыға жататындықтан, олардың арасындағы тікелей аударма процесі терең лингвистикалық дайындықты және қос тілдің ішкі заңдылықтарын жете түсінуді талап етеді. Бұл мақалада қазақша-украинша аударманың негізгі нюанстары, грамматикалық және синтаксистік қиындықтары мен кәсіби мамандарға арналған практикалық ұсыныстар егжей-тегжейлі қарастырылады.
Қос тілдің типологиялық айырмашылықтары: Агглютинативті және флективті жүйелер
Лингвистикалық типология тұрғысынан алғанда, қазақ тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын агглютинативті тіл. Мұнда сөз түрленуі және жаңа сөздердің жасалуы түбірге бір мағыналы жұрнақтар мен жалғаулардың белгілі бір қатаң тәртіппен тізбектеле жалғануы арқылы жүзеге асады. Ал украин тілі — үндіеуропалық тілдер отбасының славян тобына жататын флективті (фузиялық) тіл. Флективті тілдердің басты сипаты — бір грамматикалық көрсеткіш (флексия немесе жалғау) бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (мысалы, септік, сан, жыныс) білдіреді және түбір мен жалғау арасындағы шекара жиі бұлдырап, түбірдің дыбыстық құрамы өзгеруі мүмкін.
Мысалы, қазақ тіліндегі «балаларыма» сөзін морфемалық тұрғыдан талдасақ: бала (түбір) + -лар (көптік жалғау) + -ым (тәуелдік жалғау, І жақ) + -а (барыс септігінің жалғауы). Әрбір элемент нақты бір қызметті атқарады. Осы сөзді украин тіліне аударғанда «моїм дітям» тіркесі шығады. Бұл жерде «моїм» есімдігі мен «дітям» зат есімі бір мезгілде көптік санды да, барыс септігін (давальний відмінок) де білдіріп тұр. Аудармашы осындай морфологиялық құрылымдарды сәйкестендіруде аса ұқыпты болуы тиіс.
Синтаксистік трансформациялар: Сөйлем құрылымын қайта құру
Қазақ және украин тілдерінің сөйлем құру ережелерінде айтарлықтай алшақтық бар. Қазақ тілінде сөздердің орын тәртібі негізінен қатаң белгіленген: бастауыш сөйлемнің басында, ал баяндауыш (етістік) әрқашан сөйлемнің соңында келеді (SOV — Subject-Object-Verb құрылымы). Украин тілінде сөз тәртібі еркінірек болып саналғанымен, негізгі стандартты құрылымы SVO (Subject-Verb-Object) жүйесіне негізделеді, яғни баяндауыш толықтауыштың алдында тұрады.
Аударма барысында мына синтаксистік ерекшеліктерді ескеру қажет:
- Баяндауышты орналастыру: Қазақ тіліндегі күрделі сөйлемдерді аударғанда, украин мәтінінде етістікті ортаға немесе алға жылжыту қажет. Егер қазақ тіліндегідей етістікті сөйлемнің соңына қалдырсақ, украинша мәтін жасанды және түсініксіз болып қабылданады.
- Құрмалас сөйлемдерді жіктеу: Қазақ тіліне тән көсемшелі және есімшелі оралымдар украин тілінде көбінесе бағыныңқы сөйлемдер арқылы немесе «що», «який», «коли» жалғаулықтарының көмегімен беріледі. Жиі жағдайда ұзын қазақша сөйлемді украин тіліндегі бірнеше дербес жай сөйлемге бөлген тиімді.
- Инверсия және логикалық екпін: Украин тілінде сөз тәртібінің өзгеруі сөйлемдегі мағыналық екпінді өзгертеді. Сондықтан түпнұсқадағы логикалық екпіннің дұрыс берілуін қадағалау қажет.
Грамматикалық категориялардың сәйкес келмеуі: Род және септік жүйесі
Қазақ тілінен украин тіліне аудару кезіндегі ең үлкен лингвистикалық кедергілердің бірі — украин тіліндегі грамматикалық жыныс (род) категориясы. Қазақ тілінде зат есімдер де, есімдіктер де родқа бөлінбейді. Ал украин тілінде зат есімдер, сын есімдер, есімдіктер және өткен шақтағы етістіктер міндетті түрде ер (чоловічий), әйел (жіночий) немесе орта (середній) родтың біріне жатады.
Аудармашы қазақ тіліндегі үшінші жақтағы «ол келді» деген сөйлемді аударғанда, контекстке сүйене отырып, әңгіме кім немесе не туралы болып жатқанын анықтауы керек. Егер ол ер адам болса — «він прийшов», әйел адам болса — «вона прийшла», ал орта родтағы сөз немесе сәби болса — «воно прийшло» деп аударылады. Сондай-ақ, зат есіммен байланысып тұрған сын есімдер мен есімдіктердің де род бойынша үйлесуін бақылау қажет.
Септік жүйесінде де өзіндік нюанстар бар. Украин тілінде 7 септік бар, оның ішінде қазақ тілінде баламасы жоқ шақыру септігі (кличний відмінок) ерекше орын алады. Бұл септік біреуге қарата сөйлегенде немесе үндеу жасағанда қолданылады (мысалы: «дос» — «друже», «Марія» — «Маріє»). Қазақ тілінде бұл функция арнайы интонация немесе «ей», «уа» сияқты одағайлар арқылы жүзеге асады.
Лексикалық сәйкестіктер және мәдени реалийлерді аудару ерекшеліктері
Аударма процесі тек тілдік кодтарды алмастыру ғана емес, сонымен бірге мәдени бейімдеу (локализация) болып табылады. Қазақ және украин халықтарының тұрмыс-тіршілігі мен тарихындағы айырмашылықтар ұлттық реалийлерде көрініс табады:
- Тұрмыстық реалийлер: Қазақтың «домбыра», «қымыз», «жайлау», «шаңырақ» сияқты сөздері украин тіліне негізінен транслитерация әдісімен («домбра», «кумис», «жайляу», «шанирак») аударылып, қажет болған жағдайда мәтінасты сілтемелерде түсіндіріледі.
- Туыстық қатынастар: Қазақ тілі туыстық атауларға өте бай («нағашы», «бөле», «қайын сиңлі», «жезде»). Украин тілінде мұндай сөздердің көбіне тікелей баламасы жоқ, сондықтан сипаттамалық аударма тәсілі қолданылады (мысалы, «нағашы аға» — «дядько по материнській лінії»).
- Фразеологизмдер мен идиомалар: Тұрақты сөз тіркестерін сөзбе-сөз аудару мүлдем мүмкін емес. Мысалы, қазақтың «ит арқасы қиянда» фразеологизмін украин тіліне «куди макар телят не ганяв» немесе «у біса на куличках» деп мағыналық баламасымен берген жөн.
Қазақ-украин аудармасында кездесетін басты қателіктер мен оларды болдырмау жолдары
Аударма тәжірибесінде жиі жіберілетін қателіктерді жіктей отырып, оларды болдырмаудың келесі жолдарын ұсынуға болады:
- Сөзбе-сөз аударма (калька): Бұл қателік көбінесе синтаксистік деңгейде көрінеді. Мұны болдырмау үшін аудармашы сөйлемді сөзбе-сөз емес, мағыналық блоктар бойынша аударып, украин тілінің табиғи сөйлем құрылымына салуы керек.
- Көмекші етістіктерді қате аудару: Қазақ тіліндегі «бара жатырмын», «жазып отырмын» сияқты күрделі етістік құрылымдарын украин тіліндегі сәйкес етістік аспектілерімен (доконаний/недоконаний вид) және шақтарымен дұрыс сәйкестендіру қажет.
- Стильдік сәйкессіздік: Ресми құжаттарда ауызекі сөздерді немесе көркем мәтінде тым құрғақ терминдерді қолдану. Аударма жасамас бұрын мәтіннің жанрын нақтылап алған дұрыс.
Кәсіби аудармашыларға арналған практикалық ұсыныстар
Аударма сапасын жоғары деңгейде ұстап тұру үшін келесі кәсіби кеңестерді есте сақтаған жөн. Ең алдымен, екі тілдің де заманауи сөздік қорларын, әсіресе синонимдік сөздіктерді жиі пайдаланыңыз. Украин тілі синонимдерге өте бай, сондықтан бір сөзді қайталай бермей, мәтінге сәйкес келетін баламаларын таңдау маңызды. Екіншіден, мамандандырылған (заңгерлік, медициналық, техникалық) мәтіндермен жұмыс істегенде міндетті түрде салалық глоссарийлер құрып, терминдердің бірізділігін сақтаңыз.
Сонымен қатар, дайын болған украинша мәтінді міндетті түрде редакциялаудан өткізу керек. Ең дұрысы — мәтінді ана тілі украин тілі болып табылатын кәсіби редакторға (native speaker) тексерту. Бұл қадам стилистикалық қателерді толық жойып, мәтіннің мақсатты аудиторияға табиғи әрі түсінікті болуын қамтамасыз етеді.