Азыркы ааламдашуу доорунда ар башка тил үй-бүлөлөрүнө кирген тилдердин ортосундагы котормо иштери өзгөчө мааниге ээ болууда. Түрк тилдер тобуна кирген, агглютинативдик түзүлүшкө ээ кыргыз тилинен герман тилдеринин курамындагы, аналитикалык мүнөздөгү норвег тилине (Norsk) которуу – тил адистеринен терең билимди, тажрыйбаны жана эки элдин маданиятын мыкты түшүнүүнү талап кылган татаал процесс. Бул эки тилдин грамматикалык, синтаксистик жана лексикалык түзүлүшү бири-биринен кескин айырмаланат. Ушул себептен улам, сапаттуу котормого жетишүү үчүн сөзмө-сөз которуу ыкмасы эч качан натыйжа бербейт. Төмөндө кыргыз-норвег котормосунун эң маанилүү нюанстары, кыйынчылыктары жана аларды чечүү жолдору деталдуу талданат.
Синтаксистик түзүлүш жана сөз тартиби: SOV каршы SVO
Кыргыз жана норвег тилдеридин ортосундагы эң биринчи жана эң чоң айырмачылык – бул сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби. Кыргыз тили SOV (Subject-Object-Verb), б.а. "Ээ – Айкындооч – Баяндооч" структурасына баш ийет. Мында этиш (иш-аракетти билдирген сөз) дээрлик ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми норвег тили классикалык SVO (Subject-Verb-Object), б.а. "Ээ – Баяндооч – Айкындооч" структурасына ээ. Мындан сырткары, норвег тилинде V2 эрежеси абдан катуу сакталат: негизги сүйлөмдөрдө этиш (баяндооч) ар дайым экинчи орунда турушу шарт.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен эртең норвег тилин үйрөнө баштайм" деген сүйлөмдү норвег тилине сөзмө-сөз которсок, синтаксистик ката кетет. Норвег тилинде бул сүйлөм "Jeg begynner å lære norsk i morgen" же эгер убакытты башына койсок "I morgen begynner jeg å lære norsk" (мында V2 эрежесине ылайык этиш экинчи орунда калат) деп түзүлүшү керек. Котормочу сүйлөмдүн маанилик курулушун толугу менен өзгөртүп, норвег тилинин логикалык структурасына ылайыкташтырууга милдеттүү.
Агглютинация жана Флексия (Аналитизм): Морфологиялык кагылышуу
Кыргыз тили агглютинативдик тил болуп саналат. Бул дегендик, сөздөрдүн уңгусуна түрдүү мүчөлөр (жалгаарлар) тизмектешип жалгануу аркылуу жаңы маанилер жана грамматикалык категориялар (жөндөмө, жак, сан, таандык ж.б.) түзүлөт. Бир эле кыргыз сөзү норвег тилиндеги бүтүндөй бир сүйлөмдү же маанилик топту алмаштыра алат. Маселен, "жаза албагандардансызбы" деген сөз өзүнө бир нече грамматикалык маалыматты камтыйт.
Норвег тили болсо аналитикалык элементтери басымдуулук кылган флективдүү тилдерге кирет. Мында грамматикалык маанилер негизинен өз алдынча турган жардамчы сөздөр (предлогдор, жардамчы этиштер, артиклдер) жана сөз тартиби аркылуу берилет. Кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрү (атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш) норвег тилинде атайын предлогдор (мындай айтканда, i, på, til, av, fra, med) аркылуу чагылдырылат. Туура предлогду тандоо – кыргыз тилинен норвег тилине которуудагы эң назик учурлардын бири болуп саналат, анткени предлогдордун колдонулушу көбүнчө логикага эмес, тилдик салттарга жана туруктуу сөз айкаштарына байланыштуу болот.
Артиклдердин маселеси жана грамматикалык роддор
Кыргыз тилинде грамматикалык род (жыныс) категориясы жана артиклдер жок. Зат атоочтор эркек же аял жынысына бөлүнбөйт жана алардын белгилүү же белгисиз экени контекст аркылуу же "бир", "ошол" сыяктуу аныктоочтор аркылуу берилет. Ал эми норвег тилинде зат атоочтор үч грамматикалык родго бөлүнөт:
- Мужской род (эркек жынысы) – белгисиз артикли en (мисалы, en stol - стул)
- Женский род (аял жынысы) – белгисиз артикли ei (мисалы, ei sol - күн, бирок заманбап норвег тилинде бул форманы мужской роддун артикли en менен алмаштырып колдонуу кеңири жайылган)
- Средний род (орто жыныс) – белгисиз артикли et (мисалы, et hus - үй)
Мындан сырткары, норвег тилинде белгилүүлүк (bestemt) жана белгисиздик (ubestemt) категориялары абдан маанилүү орунду ээлейт. Эгерде сөз белгилүү бир нерсе жөнүндө болуп жатса, белгилүүлүктүн артикли зат атоочтун аягына суффикс түрүндө жалганат (мисалы, en bok - бир китеп, boka/boken - ошол китеп). Кыргыз тилинен норвег тилине которгондо, тексттин контекстине жараша зат атоочтун кайсы формада (белгилүү же белгисиз) колдонулушун так аныктоо зарыл, антпесе текст стилистикалык жактан ката болуп, норвег тилдүү окурманга түшүнүксүз сезилет.
Этиш системасы жана чактардын шайкештиги
Кыргыз тилинин этиш системасы абдан бай жана татаал. Анда кыймыл-аракетти, анын бүткөнүн же уланып жатканын, ошондой эле сүйлөөчүнүн маанайын билдирген көптөгөн чактар, мамилелер жана өзгөчө өткөн чактын бир нече түрлөрү бар (мисалы, күбө мүнөздүү өткөн чак "-ды" жана күбө эмес өткөн чак "-ыптыр"). Норвег тилинде этиштердин чактары бир кыйла жөнөкөйрөөк түзүлгөн, бирок алардын өзүнө тиешелүү катуу эрежелери бар.
Мисалы, норвег тилиндеги Presens Perfektum (бүткөн чак) кыймыл-аракет бир кезде өткөндө болуп өткөнүн, бирок анын натыйжасы азыркы учур менен түздөн-түз байланыштуу экенин көрсөтөт. Кыргыз тилиндеги өткөн чактагы сүйлөмдөрдү которууда, бул аракеттин натыйжасы азыр маанилүүбү же жокпу, ошого карап норвег тилинин Preteritum же Presens Perfektum чагын тандоо керек. Ошондой эле, кыргыз тилиндеги "-чу эле", "-чу" мүчөлөрү аркылуу берилген үзгүлтүксүз же адаттагы кыймыл-аракетти норвег тилине которууда атайын жардамчы сөз айкаштарын (мисалы, pleide å) колдонууга туура келет.
Маданий реалийлерди жана идиомаларды локализациялоо
Котормодогу эң чоң сыноолордун бири – бул улуттук маданиятка гана тиешелүү сөздөрдү (реалийлерди) туура которуу. Кыргыз элинин көчмөн турмушуна, каада-салтына, улуттук тамак-аштарына жана макал-лакаптарына байланыштуу түшүнүктөрдү норвег тилине которуу өзгөчө кылдаттыкты талап кылат. Мисалы, "боз үй", "кымыз", "шөрдүү", "төр" же "аксакал" сыяктуу сөздөрдүн норвег тилинде түз эквиваленти таптакыр жок.
Бул учурда котормочу төмөнкүдөй стратегияларды колдоно алат:
- Транслитерация: Сөздүн өзүн норвег тамгалары менен жазуу (мисалы, kymys же boz-uy) жана кашанын ичинде кыскача түшүндүрмө берүү. Бул тексттин маданий өзгөчөлүгүн сактап калат.
- Сүрөттөмө котормо: Түшүнүктүн маанисин норвег тилинде сүрөттөп берүү (мисалы, "боз үй" – et tradisjonelt kirgisisk filttelt).
- Аналогду тандоо: Норвег маданиятынан мааниси же функциясы боюнча эң жакын нерсени табуу (бирок бул ыкма кыргыз маданиятынын колоритин жоготуп алышы мүмкүн).
Ошондой эле макал-лакаптарды которууда да сөзмө-сөз которуудан качып, маанилик эквиваленттерди издөө керек. Мисалы, кыргыздын "Шашкан шайтандын иши" деген макалын норвег тилине сөзмө-сөз которбой, мааниси окшош "Hastverk er lastverk" деген норвег макалы менен алмаштыруу эң туура жана маданияттар аралык адаптацияланган жол болуп эсептелет.
Кыргыз-норвег котормочулары үчүн практикалык кеңештер
Эгерде сиз кыргыз тилинен норвег тилине профессионалдык деңгээлде сапаттуу которууну кааласаңыз, төмөнкү эрежелерди дайыма эсиңизде тутуңуз:
- Контекстти толук түшүнүңүз: Сүйлөмдү бөлүп карабай, жалпы абзацтын жана тексттин маанисин карманыңыз. Бул предлогдорду жана этиштин чактарын туура тандоого жардам берет.
- Синтаксисти кайра куруңуз: Кыргыз сүйлөмүн норвег тилине которуп жатканда сөздөрдүн тартибин толугу менен өзгөртүңүз. Норвег тилиндеги V2 эрежесин эч качан унутпаңыз.
- Калькалоодон качыңыз: Кыргыз тилинин фразеологизмдерин же туруктуу сөз айкаштарын норвег тилине сөзмө-сөз которбоңуз. Алардын ордуна норвег тилинин табигый фразаларын колдонуңуз.
- Эки вариантты тең колдонуңуз (Bokmål жана Nynorsk): Норвег тилинде эки расмий жазуу стандарты бар экенин эске алыңыз. Көпчүлүк учурда Bokmål стандарты колдонулат, бирок кардардын талабына же аймагына жараша Nynorsk стандартын да билүү зарыл.
- Текстти эне тилинде сүйлөгөндөргө текшертиңиз: Даяр болгон котормону норвегиялык редакторго же норвег тилин эне тили катары билген адиске текшертип алуу сунушталат. Бул стилистикалык мүчүлүштүктөрдү жоюуга жана тексттин табигый окулушуна кепилдик берет.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен норвег тилине сапаттуу которуу – бул жөн гана сөздөрдү сөздүктөн табуу эмес, бул бир дүйнө таанымдан экинчи дүйнө таанымга маданий жана тилдик көпүрө куруу болуп саналат. Тилдин структуралык айырмачылыктарын жана маданий өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен гана окурмандарга так, түшүнүктүү жана табигый угулган текстти сунуштоого болот.