Тарҷумаи байнизабонӣ на танҳо табдили оддии калимаҳо аз як забон ба забони дигар, балки сохтани пули мустаҳками фарҳангӣ ва забонӣ байни ду халқи гуногун мебошад. Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони мақдунӣ яке аз самтҳои ҷолиб ва дар айни замон ниҳоят мураккаби соҳаи тарҷумонӣ ва забоншиносӣ ба шумор меравад. Аз як тараф, забони тоҷикӣ ҳамчун яке аз забонҳои қадимии оилаи ҳиндуаврупоӣ ва шохаи эронӣ дорои таърих ва сохтори хоси худро дорад. Аз тарафи дигар, забони мақдунӣ देखील ба оилаи ҳиндуаврупоӣ тааллуқ дошта, ба гурӯҳи забонҳои славянии ҷанубӣ дохил мешавад. Бо вуҷуди решаҳои муштараки таърихии ҳиндуаврупоӣ, ин ду забон дар тӯли асрҳо роҳҳои комилан гуногуни рушди грамматикӣ ва лексикиро тай кардаанд, ки ин боиси ба вуҷуд омадани фарқиятҳои амиқи сохторӣ ва маъноӣ шудааст.
Фарқиятҳои синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Яке аз мушкилоти аввалиндараҷае, ки тарҷумони касбӣ ҳангоми кор бо ин ду забон бо он рӯбарӯ мешавад, сохтори ҷумла ё тартиби ҷойгиршавии калимаҳо мебошад. Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои дорои тартиби калимаҳои SOV (Subject-Object-Verb / Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) дохил мешавад. Ин маънои онро дорад, ки феъл (хабар) ҳамчун унсури асосии амал одатан дар охири ҷумла ҷойгир мешавад. Масалан: "Мо фардо ба шаҳри Душанбе сафар мекунем". Дар ин ҷо феъли "сафар мекунем" дар охири ҷумла омадааст.
Баръакс, забони мақдунӣ дорои тартиби калимаҳои SVO (Subject-Verb-Object / Мубтадо - Хабар - Пуркунанда) мебошад, ки ба забонҳои аврупоии ғарбӣ монанд аст. Дар забони мақдунӣ ҷумлаи боло чунин сохта мешавад: "Ние утре патуваме за Душанбе" (Мо фардо сафар мекунем ба Душанбе). Ҳангоми тарҷумаи матнҳои ҳаҷман калон ва мураккаб, махсусан ҷумлаҳои пайрав ва матнҳои илмиву адабӣ, тарҷумон бояд тамоми сохтори ҷумларо комилан аз нав созад, то оҳанг ва равонии матн дар забони мақдунӣ ҳифз карда шавад. Интиқоли бетағйири сохтори синтаксисии тоҷикӣ ба мақдунӣ боиси сунъӣ, вазнин ва нофаҳмо шудани матни тарҷумашуда мегардад.
Хусусиятҳои морфологӣ ва мушкилоти грамматикӣ
Мушкилии навбатӣ ба категорияҳои грамматикӣ, аз ҷумла артиклҳо ва категорияи ҷинсият (род) дахл дорад. Забони тоҷикӣ категорияи ҷинси грамматикиро надорад, ки ин сохтори онро барои омӯзиш осонтар мекунад. Дар забони тоҷикӣ ҷонишинҳо ("вай", "ӯ") ё исмҳо ва сифатҳо вобаста ба ҷинсият тағйир намеёбанд. Аммо забони мақдунӣ, ба монанди дигар забонҳои славянӣ, дорои се ҷинси грамматикии мушаххас мебошад: мардона (машки), занона (женски) ва миёна (среден). Тарҷумон бояд ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба мақдунӣ контексти ҷумларо бодиққат таҳлил кунад, то ҷинси дурусти исмҳо, сифатҳо ва феълҳоро (дар замони гузашта) муайян ва ҳамоҳанг созад.
Категорияи дигари муҳим ин артикл мебошад. Дар забони тоҷикӣ барои ифодаи муайянӣ ва номуайянӣ аз бандакҳои махсус (ба монанди "-е") ё калимаҳои ёрирасон ба монанди "як" истифода мешавад. Дар забони мақдунӣ бошад, системаи беназири артиклҳои пасояндӣ (postpositive articles) мавҷуд аст, ки ба охири исмҳо ҳамроҳ мешаванд (масалан: книга - книгата, човек - човекот). Ин хусусияти хоси забони мақдунӣ дар байни забонҳои славянӣ (ба ғайр аз булғорӣ) мебошад. Интихоби дурусти артикли муайянӣ дар забони мақдунӣ вобаста ба наздикӣ ё дурии ашё низ фарқ мекунад (-ов, -он, -от), ки аз тарҷумон дониши амиқи нозукиҳои ин забонро талаб менамояд.
Илова бар ин, забони мақдунӣ аз истифодаи падежҳо (ҳолатҳои исм) қариб комилан даст кашидааст ва сохтори аналитикиро пеш гирифтааст. Дар ҳоле ки забони тоҷикӣ низ забони аналитикӣ буда, робитаи калимаҳоро тавассути пешояндҳо ва пасояндҳо (ва изофа) ифода мекунад, мувофиқат кунондани пешояндҳои тоҷикӣ ба пешояндҳои мақдунӣ диққати махсусро металабад. Масалан, пешоянди "ба" дар тоҷикӣ метавонад ба пешояндҳои мухталифи мақдунӣ ба монанди "во", "на" ё "за" вобаста ба контексти ҳаракат ё самт тарҷума шавад.
Идиомаҳо, фразеологизмҳо ва локализатсияи фарҳангӣ
Забони тоҷикӣ бо бойгарии вожагон ва фаровонии ибораҳои маҷозӣ, зарбулмасалҳо ва фразеологизмҳое, ки аз адабиёти классикии форсу тоҷик ва ҳаёти мардуми Шарқ сарчашма мегиранд, фарқ мекунад. Бисёре аз ин ифодаҳо дорои заминаи амиқи таърихӣ, динӣ ва фарҳангӣ мебошанд, ки муодили мустақими онҳо дар забони мақдунӣ ва фарҳанги Балкан вуҷуд надорад. Масалан, ибораҳои марбут ба меҳмоннавозӣ, таърифу тавсифҳои шоирона ва истилоҳоти хоси фарҳанги тоҷикӣ (ба монанди "нон шикастан", "дастатон дард накунад", "меҳмони худо") метавонанд дар тарҷумаи таҳтуллафзӣ барои хонандаи мақдунӣ комилан бемаъно ё нофаҳмо намоянд.
Локализатсияи бомуваффақият интихоби эквивалентҳои фарҳангиву мазмуниро тақозо мекунад. Тарҷумон бояд кӯшиш кунад, ки на худи калимаҳо, балки маъно ва таъсири эҳсосии ибораро интиқол диҳад. Дар баъзе ҳолатҳо, истифодаи тавзеҳоти иловагӣ ё шарҳҳо дар зери саҳифа (footnotes) лозим меояд, то хонандаи мақдунӣ контексти таърихиву фарҳангии матни тоҷикиро дуруст дарк намояд. Ин усул ба нигоҳ доштани асолати матни аслӣ кумак мекунад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонҳо ва мутахассисони соҳа
Барои ноил шудан ба тарҷумаи баландсифат, дақиқ ва аз ҷиҳати эҳсосиву фарҳангӣ мутаносиб, тавсия дода мешавад, ки қоидаҳои зерини корӣ риоя карда шаванд:
- Таҳлили сохтории ҷумла: Пеш аз оғози тарҷума, ҷумлаҳои мураккабу дарози тоҷикиро ба қисмҳои мантиқии хурдтар тақсим кунед ва сохтори онҳоро мувофиқи қоидаҳои синтаксиси забони мақдунӣ (сохтори SVO) аз нав тарҳрезӣ намоед.
- Муносибат бо замонҳои феълӣ: Забони мақдунӣ дорои системаи ниҳоят мураккаби замонҳои феълӣ мебошад (хусусан фарқият байни замони гузаштаи муайян ва номуайян, аорист ва имперфект). Тарҷумон бояд ҷанбаи амалро дар матни тоҷикӣ дақиқ муайян карда, онро бо шакли дурусти феъл дар мақдунӣ ифода кунад.
- Истифодаи забонҳои миёнарав ва луғатҳои муқоисавӣ: Азбаски луғатҳои мустақими дузабонаи тоҷикӣ-мақдунӣ амалан вуҷуд надоранд ё ниҳоят камёбанд, истифодаи забонҳои миёнарав (русӣ ё англисӣ) ва луғатҳои академии онҳо муҳим аст. Бо вуҷуди ин, ҳамеша истилоҳотро дар контексти аслӣ дубора тафтиш кунед.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумии забони мақдунӣ: Барои матнҳои муҳими тиҷоратӣ, ҳуқуқӣ, тарғиботӣ ва адабӣ ҳамеша тавсия дода мешавад, ки матни тарҷумашуда аз ҷониби муҳаррири касбии мақдунизабон таҳрир карда шавад. Ин кор табиӣ ва равон садо додани матни ниҳоиро кафолат медиҳад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба мақдунӣ як раванди эҷодии пайваста ва илмиест, ки омодагии ҳамаҷониба ва сабри зиёдро талаб мекунад. Бо дарки амиқи хусусиятҳои сохторӣ, таърихӣ ва фарҳангии ҳарду забон, тарҷумони касбӣ метавонад матни баландсифатеро пешниҳод кунад, ки барои хонандаи мақдунӣ табиӣ, фаҳмо ва ҷолиб бошад ва дар айни замон рӯҳ ва маънои аслии матни тоҷикиро комилан ҳифз намояд.