Türkmen dilinden pars diline terjime etmek we bu ugurda professional derejä ýetmek, diňe bir iki dili däl, eýsem iki sany uly we baý medeniýeti hem düýpli öwrenmegi talap edýär. Asyrlar boýy dowam edip gelýän taryhy goňşuçylyk, ykdysady we ylmy gatnaşyklar netijesinde, türkmen we pars dilleriniň arasynda köp sanly meňzeşlikler we arabaglanyşyklar emele gelipdir. Şeýle-de bolsa, gelip çykyş we gurluş taýdan bu diller düýbünden başga dil maşgalalaryna degişlidir: türkmen dili aglýutinatiw (goşulmaly) gurluşly Türki diller maşgalasyna degişli bolsa, pars dili flektiw (üýtgeýän) gurluşly Hindi-ýewropa dil maşgalasynyň Eýran şahasyna degişlidir. Bu makalada türkmen-pars terjimesiniň esasy aýratynlyklary, grammatiki tapawutlary, leksiki gatnaşyklar we tejribeli terjimeçiler üçin professional maslahatlar barada giňişleýin söhbet açarys.
1. Sintaktik Gurluşlaryň we Söz Tertibiniň Deňeşdirilmesi
Türkmen we pars dilleriniň sintaktik gurluşy terjimeçiler üçün iň uly amatlyklaryň birini döredýär. Iki dilde hem esasy söz tertibi SOV (Eýe - Doldurjy - Habar) hasaplanýar. Ýagny, adatça sözlemiň eýesi başda, doldurjysy ortada we habary (işligi) sözlemiň ahyrynda gelýär. Bu meňzeşlik terjimeçä sözlemleriň umumy karkasyny saklamaga we pikiri yzygiderli bermäge ýardam edýär.
Emma goşma sözlemlere geçilende tapawutlar ýüze çykyp başlaýar. Pars dilinde düşündirişli we baglanyşykly goşma sözlemleri gurmak üçin "ke" (ki) baglaýjysy örän giňden ulanylýar. Türkmen dilinde bolsa şeýle pikiri aňlatmak üçin adatça hasyl bolan goşulmalar we sypat-işlik hem-de hal-işlik gurluşlary ulanylýar. Meselem, pars dilindäki "Man midānam ke u miāyad" (Men bilýärin ki ol gelýär) diýen sözlem türkmen dilinde has tebigy ýagdaýda "Men onuň geljekdigini bilýärin" diýlip terjime edilmelidir. Sözma-soz terjime etmek ("Men bilýärin ki ol gelýär") stilistik taýdan garyp hasaplanýar.
2. Izofet (Ezafe) Gurluşy we Türkmen Dilindäki Ekwivalentleri
Pars diliniň iň esasy häsiýetnamalaryndan biri hem Ezafe (izofet) gurluşydyr. Bu gurluş atlaryň we sypatlaryň özara baglanyşygyny üpjün edýär we adatça gysga "e" ýa-da "ye" sesi arkaly birleşdirilýär. Türkmen dilinde bolsa munuň ekwiwalenti hökmünde at ýöňkemeleri (eýelik düşümi we degişlilik goşulmalary) hyzmat edýär.
- Ezafe gurluşy (Parsça): dūst-e barādar (dost + e + dogan)
- Türkmençe terjimesi: Doganyň dosty (eýelik düşümi "-yň" we degişlilik goşulmasy "-y")
Bu ýerde üns berilmeli zat, pars dilinde kesgitleýji kesgitlemeliden soň gelse, türkmen dilinde kesgitleýji öňünden gelýär. Bu gurluşy dogry ulanmak, terjimäniň pars diliniň grammatik we stilistik kadalaryna laýyk gelmegini kepillendirýär.
3. Ortaq Leksiki Gor we Arap-Pars Gelip Çykyşly Sözler
Türkmen dili köp asyrlaryň dowamynda pars dili bilen ýakyn medeni gatnaşykda bolupdyr. Şol sebäpli hem edebiýat, ylym, durmuş we syýasat ugurlarynda pars dilinden giren ýa-da pars dili arkaly arap dilinden alnan müňlerçe söz bar. Meselem: dost, duşman, bahar, aýna, zäher, şäher, perişde, meýdan, mekdep, kitaphana we ş.m. Bu meňzeşlik terjimeçiniň işini has-da aňsatlaşdyrýar.
Muňa garamazdan, käbir sözleriň manysynda wagtlaýyn semantik süýşmeler ýüze çykypdyr. Türkmen dilindäki käbir arap-pars gelip çykyşly sözler pars dilinde başgarak manyda ýa-da has giňişleýin ulanylyp bilner. Terjimeçi şeýle "ýalançy dostlara" (false friends) üns bermelidir. Mysal üçin, pars dilindäki resmi dilde käbir sözleriň ulanylyş ýygylygy we konteksti türkmen dilindäki ýaly bolman bilýär. Mundan başga-da, döwrebap terjimelerde pars diliniň häzirki zaman Eýran, Owganystan (Dari) we Täjigistan wariantlarynyň terminologiýa aýratynlyklaryny nazara almak zerurdyr.
4. Grammatik Jynsyň (Rod) Ýoklugy we Terjime Amatlyklary
Köp ýewropa dillerinden tapawutlylykda, pars dilinde hem, türkmen dilinde hem grammatik jyns (erkeklik, aýallyk we orta jyns) ýokdur. Bu ýagdaý atlar we sypatlar utgaşanda artykmaç grammatik utgaşmalary gözlemegiň gerekdigini aradan aýyrýar. Sypatlar atlandyrylýan sözleriň öňünden ýa-da yzyndan gelende jyns taýdan üýtgemeýär. Bu meňzeşlik türkmen dilinden pars diline terjime edilende ýalňyşlyklaryň sanyny ep-esli derejede azaltmaga kömek edýär we terjimeçä grammatiki laýyklygy tapmakda wagt tygşytlamaga mümkinçilik berýär.
5. Idiomalar we Frazeologizmler: Medeni Ekwiwalentligi Tapmak
Her bir diliň ruhy we onuň özboluşlylygy frazeologizmlerde we idiomalarda has aýdyň ýüze çykýar. Pars dili poetiki we taryhy taýdan gaty baý idiomatiki ulgama eýedir. Pars dilinde terjime edilende sözma-soz terjime etmek düýbünden nädogry hasaplanýar. Meselem, pars dilindäki "dast dādan" sözi sözma-soz "el bermek" diýmekdir, emma idiomatiki manyda ol "gol çekmek", "ylalaşmak" ýa-da "mümkin bolmak" ýaly manylary aňladyp bilýär.
Terjimeçi türkmen dilindäki idiomalary pars diline terjime edende, pars medeniýetine we edebiýatyna mahsus bolan meňzeş frazeologik birlikleri saýlamalydyr. Bu bolsa terjime edilýän eseriň ýa-da resminamanyň pars okyjysy tarapyndan öz ene dilindäki ýaly kabul edilmegine ýardam edýär.
6. Medeni Metoforalar we Dini-Filosofiki Aňlatmalar
Türkmen we eýran halklarynyň taryhynda yslam medeniýeti we tasawwuf (sufizm) edebiýaty uly orun tutupdyr. Şonuň üçin iki diliň hem edebi gatlagynda dini we filosofiki adalgalar, metoforalar örän meňzeşdir. Emma olary terjime edende asyl manysyna hemişe laýyklyk tapylmalydyr. Meselem, pars dilindäki poetiki we çeper eserler terjime edilende, tasawwuf terminleriniň çuňňur manysyny professional derejede aňlatmak zerurdyr. Bu ýerde terjimeçiden diňe bir dil bilimi däl, eýsem iki ýurduň hem edebi we dini taryhyndan habardar bolmaklyk talap edilýär.
7. Professional Terjimeçiler üçin Esasy Maslahatlar
Türkmen dilinden pars diline ýokary hilli we dogry terjime etmek üçin aşakdaky professional maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Gürleýiş we Ýazuw Diliniň Tapawudyny Öwreniň: Pars dilinde ýazuw dilleri (resmi, edebi) bilen gündelik gürleýiş dili (Tehran dialekti we beýlekiler) arasynda sintaktik we leksiki taýdan ep-esli tapawutlar bar. Kontekste görä haýsy stili ulanmalydygyny dogry kesgitläň.
- Sözlükleriň Kontekstual Manysyny Barlaň: Terjime edýän wagtyňyz diňe bir sözüň ilkinji berlen terjimesi bilen çäklenmeň. Sözüň pars dilindäki dürli kontekstlerdäki ulanylyşyny ylmy we häzirki zaman sözlükleri arkaly barlaň.
- Medeni we Taryhy Çeşmeleri Okalyň: Pars edebiýatyny we Eýranyň häzirki zaman metbugatyny yzygiderli yzarlamak, diliň janly we işjeň söz baýlygyny öwrenmäge ýardam berýär.
- Tekstiň Stilini Saklaň: Eger çeşme tekst ylmy, tehniki ýa-da çeper eser bolsa, pars dilindäki şol stile laýyk gelýän terminleri we sintaktik gurluşlary saýlaň.
Netije
Türkmen dilinden pars diline terjime etmek çylşyrymly, ýöne örän gyzykly we jogapkärli prosesdir. Dilleriň grammatiki gurluşynyň, söz tertibiniň we ortak leksiki gorunyň bar bolmagy terjimeçi üçin güýçli guraldyr. Emma professional derejedäki netijä ýetmek üçin bu iki diliň arasyndaky kiçijik grammatiki hem-de medeni tapawutlary hem hemişe üns merkezinde saklamalydyryňyz.