ትርጉም በአንድ ቋንቋ የተጻፈን መልዕክት ወደ ሌላ ቋንቋ ማስተላለፍ ብቻ ሳይሆን የባህል፣ የታሪክ እና የሰዎች የዕለት ተዕለት ሕይወት መስተጋብርን ማገናኘት ነው። በአሁኑ ዓለም አቀፋዊ መስተጋብር በከፍተኛ ሁኔታ በጨመረበት ወቅት፣ በተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች መካከል የሚደረጉ የትርጉም ሥራዎች ትልቅ ትኩረት እያገኙ ነው። ከእነዚህም መካከል ከአማርኛ ቋንቋ ወደ ፖርቱጋልኛ ቋንቋ የሚደረገው ትርጉም አንዱና ዋነኛው ነው። አማርኛ የራሱ የሆነ ረጅም የታሪክ መነሻ ያለውና የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን፣ ፖርቱጋልኛ ደግሞ በዓለም ዙሪያ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ተናጋሪዎች ያሉት የሮማንስ (ኢንዶ-አውሮፓዊ) ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ነው። በእነዚህ ሁለት ፍጹም የተለያዩ የቋንቋ መዋቅሮች መካከል ጥራት ያለውና ትክክለኛ ትርጉም ማከናወን ከፍተኛ ጥንቃቄን፣ የቋንቋ ጥበባትን እና የባህል ግንዛቤን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ፖርቱጋልኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ላይ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶች፣ የቋንቋዎቹ ልዩነቶች እና ለተርጓሚዎች የሚረዱ ስልቶችን በዝርዝር ያብራራል።
የሰዋሰዋዊ መዋቅር ልዩነቶች እና የሚያስከትሉት ተፅዕኖ
የአማርኛ እና የፖርቱጋልኛ ሰዋሰዋዊ አወቃቀር ፍጹም የተለያየ ነው። አማርኛ በአብዛኛው የ "ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ" (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የአረፍተ ነገር ቅደም ተከተልን ይከተላል። በአንጻሩ ፖርቱጋልኛ የ "ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ" (Subject-Verb-Object ወይም SVO) የአረፍተ ነገር አወቃቀርን ይጠቀማል። ይህ መሠረታዊ ልዩነት ተርጓሚው በአዕምሮው ውስጥ የአረፍተ ነገሮችን ቅደም ተከተል ሙሉ በሙሉ እንዲቀይር ያስገድደዋል።
ለምሳሌ፣ በአማርኛ "እኔ መጽሐፍ አነባለሁ" የሚለው አረፍተ ነገር በቀጥታ ወደ ፖርቱጋልኛ ሲተረጎም የቃላት ቅደም ተከተሉ ተጠብቆ "Eu livro leio" አይሆንም። ይልቁንም በፖርቱጋልኛ መዋቅር መሠረት "Eu leio um livro" (እኔ አነባለሁ መጽሐፍ) ተብሎ መስተካከል አለበት። ይህ ቀላል አረፍተ ነገር ቢሆንም፣ ውስብስብ እና ረጅም የሆኑ የሕግ፣ የሳይንስ ወይም የስነ-ጽሑፍ ሰነዶችን በሚተረጎምበት ወቅት የአረፍተ ነገር መዋቅርን ማዛባት መልዕክቱ ሙሉ በሙሉ እንዲዛባ ወይም እንዲደበዝዝ ሊያደርግ ይችላል።
የግሥ እርባታ እና የቅጥያዎች ተግዳሮት
ሌላው በአማርኛ እና በፖርቱጋልኛ መካከል የሚታየው ትልቅ ልዩነት የግሥ እርባታ (Verb Conjugation) እና የቅጥያዎች አጠቃቀም ነው። አማርኛ ድምር (Agglutinative) ባህሪ ያለው ቋንቋ ሲሆን፣ በርካታ መረጃዎችን (እንደ ባለቤት፣ ተሳቢ፣ ጾታ፣ ቁጥር እና ጊዜን) በአንድ ግሥ ላይ በቅጥያነት በማጣበቅ መግለጽ ይችላል። ለምሳሌ "አልነገረችኝም" የሚለው ነጠላ ቃል በውስጡ ባለቤትን (እሷ)፣ ተሳቢን (እኔን)፣ ድርጊቱን (መናገር) እና ጥያቄውን ወይም ክህደቱን (አል...ም) አካቶ ይዟል።
ይህንን ቃል ወደ ፖርቱጋልኛ ለመተርጎም ብዙ ቃላትን መጠቀም ያስፈልጋል። በፖርቱጋልኛ "Ela não me disse" ተብሎ ይተረጎማል። እዚህ ላይ እያንዳንዱ የሰዋሰው ክፍል የየራሱ ቃል ሆኖ ይወጣል። ተርጓሚው በአማርኛ ውስጥ ያሉትን ጥቃቅን የቅጥያ ምልክቶች በትክክል ካላስተዋለ፣ በፖርቱጋልኛ የሚሰጠው ትርጉም ሰዋሰዋዊ ስህተት ሊኖረው ወይም የተሳሳተ መልዕክት ሊያስተላልፍ ይችላል። በተጨማሪም በፖርቱጋልኛ ያሉ የግሥ እርባታ ሥርዓቶች (Tenses and Moods) በጣም ሰፊ እና ውስብስብ በመሆናቸው፣ ተርጓሚው በአማርኛው ውስጥ ያለውን ድርጊት የተፈጸመበትን ትክክለኛ ጊዜ እና ሁኔታ (Aspect) ለይቶ ማወቅ ይኖርበታል።
ጾታ እና ቁጥር በትርጉም ሂደት ላይ
በሁለቱም ቋንቋዎች የጾታ (Gender) እና የቁጥር (Number) ሥርዓት ቢኖርም፣ አጠቃቀማቸው ግን ይለያያል። በአማርኛ ግዑዝ ነገሮች አብዛኛውን ጊዜ በወንድ ጾታ የሚገለጹ ቢሆንም፣ አንዳንድ ጊዜ ለቁልምጫ ወይም ለክብር ሲባል በሴት ጾታ ሊገለጹ ይችላሉ። በፖርቱጋልኛ ግን እያንዳንዱ ስም (Noun) ወንድ (Masculino) ወይም ሴት (Feminino) ተብሎ በግልጽ ይመደባል። ይህ ምደባ ከስሙ ቀድመው በሚገቡ መስተዋድዶች (Articles) እና ገላጭ ቃላት (Adjectives) ላይ ቀጥተኛ ተፅዕኖ አለው።
ለምሳሌ "ፀሐይ" በአማርኛ አንዳንዴ በሴት ጾታ "ፀሐይ ወጣች" ተብላ ብትገለጽም፣ በፖርቱጋልኛ "o sol" (ወንድ ጾታ) ነው። በተመሳሳይ "ጨረቃ" በአማርኛ "ጨረቃ ወጣች" ስትሆን በፖርቱጋልኛ "a lua" (ሴት ጾታ) ናት። ስለዚህ ተርጓሚው በቀጥታ ቃላትን ከመተርጎም ይልቅ የፖርቱጋልኛን የጾታ ሕግጋት በጥብቅ መከተል አለበት። ይህ ካልሆነ ግን የሚዘጋጀው ጽሑፍ ለፖርቱጋልኛ ተናጋሪዎች እንግዳ እና የተሳሳተ ይመስላል።
የባህል እና የዘይቤያዊ አገላለጾች ትስስር
የቋንቋ ትርጉም ትልቁ ፈተና የባህል ልዩነቶችን ማስታረቅ ነው። አማርኛ የኢትዮጵያ ባህል፣ ኦርቶዶክሳዊ እና እስላማዊ እሴቶች እንዲሁም የረጅም ዘመን የንጉሣዊ አገዛዝ ሥርዓት ተፅዕኖ ያለበት ቋንቋ ነው። በዚህም ምክንያት በአማርኛ ውስጥ የሚገኙ በርካታ ምሳሌያዊ ንግግሮች፣ ዘይቤዎች እና የክብር አገላለጾች በቀጥታ ወደ ፖርቱጋልኛ ሊተረጎሙ አይችሉም።
ለምሳሌ "ሆድ ያባባውን ድፎ ይፈታዋል" የሚለውን የአማርኛ ምሳሌያዊ አነጋገር በቀጥታ ወደ ፖርቱጋልኛ ብንተረጉመው ትርጉም የማይሰጥ የቃላት ክምችት ይሆናል። ይልቁንም ተርጓሚው በአማርኛ የተፈለገውን ዋና መልዕክት (የውስጥ ምስጢር ወይም ስሜት ተደብቆ መቆየት እንደማይችል) መረዳት እና በፖርቱጋልኛ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ መልዕክት ያለውን ምሳሌያዊ አነጋገር መፈለግ ወይም በምክንያታዊ አገላለጽ መተካት አለበት። ይህ የትርጉም ዘዴ "Dynamic Equivalence" (ተግባራዊ ተዛማጅነት) በመባል ይታወቃል።
ውጤታማ ትርጉም ለማከናወን ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ፖርቱጋልኛ ጥራት ያለው ትርጉም ለማቅረብ ተርጓሚዎች የሚከተሉትን ስልታዊ ምክሮች መተግበር ይኖርባቸዋል፦
- የአውድ ግንዛቤ (Contextual Understanding)፦ ቃላትን ለይቶ ከመተርጎም ይልቅ የአጠቃላይ አንቀጹን ወይም ሰነዱን ዋና ዓላማ መረዳት ቅድሚያ የሚሰጠው ተግባር ነው።
- ባለሙያዎችን ማማከር፦ አማርኛም ሆነ ፖርቱጋልኛ የአፍ መፍቻ ቋንቋቸው የሆኑ ሰዎችን ማማከር የትርጉሙን ተፈጥሯዊነት ያረጋግጣል። በተለይም በሕግ، በሕክምና ወይም በቴክኖሎጂ ዘርፎች ላይ የዘርፉ ባለሙያዎች እገዛ ወሳኝ ነው።
- ወቅታዊ የትርጉም መሣሪያዎችን መጠቀም (CAT Tools)፦ የትርጉም ማህደረ ትውስታዎችን (Translation Memories) እና የቃላት መፍቻዎችን (Glossaries) መጠቀም ወጥነት ያለው ትርጉም ለማቅረብ ይረዳል። ሆኖም በማሽን ትርጉም ላይ ብቻ መተማመን ለስህተት ሊዳርግ ይችላል።
- ፖርቱጋልኛ የሚናገሩ አገሮችን ልዩነት ማወቅ፦ ፖርቱጋልኛ በፖርቱጋል፣ በብራዚል፣ በአንጎላ፣ በሞዛምቢክ እና በሌሎችም አገሮች ይነገራል። በእነዚህ አገሮች መካከል የቃላት አጠቃቀም እና የሰዋሰው ልዩነት ስላለ፣ ትርጉሙ ለማንኛው አገር አንባቢ እንደሚዘጋጅ አስቀድሞ ማወቅ ያስፈልጋል።
ማጠቃለያ
ከአማርኛ ወደ ፖርቱጋልኛ መተርጎም ከፍተኛ የቋንቋ ችሎታን ብቻ ሳይሆን የባህል ስሜታዊነትን እና ስልታዊ የአስተሳሰብ ለውጥን የሚጠይቅ ውስብስብ ተግባር ነው። ሰዋሰዋዊ ልዩነቶችን በሚገባ በመረዳት፣ የባህል አውዶችን በማገናኘት እና ዘመናዊ የትርጉም ስልቶችን በመጠቀም በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል አስተማማኝ እና ጥራት ያለው ድልድይ መገንባት ይቻላል።