Þýðingar á milli íslensku og jiddísku opna gátt á milli tveggja sögulega ólíkra en þó germanskra mála. Íslenskan er norðurgermanskt mál sem hefur þróast í tiltölulegri einangrun og varðveitt flókna beygingarbyggingu fornmálsins, á meðan jiddískan er vesturgermanskt mál sem varð til sem samrunamál gyðinga í Mið- og Austur-Evrópu. Jiddískan dró til sín mikilvæga málfræðilega og orðaforðalega þætti úr hebresku, arameísku og slavneskum málum. Fyrir vikið standa þýðendur frammi fyrir einstökum áskorunum sem krefjast djúprar málkunnáttu og menningarlegs næmleika.
Málfræðilegur samanburður: Beygingar og setningagerð
Þótt bæði málin eigi sameiginlegar germanskar rætur er mikill munur á beygingakerfi þeirra. Íslenska er þekkt fyrir mjög ríkt beygingakerfi þar sem nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og greinir beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli) og þremur kynjum. Sagnbeygingar í íslensku eru sömuleiðis flóknar og breytast eftir persónu, tölu, tíð og hætti.
Jiddíska hefur einnig varðveitt þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) og fallabeygingar, en kerfið er verulega einfaldara en það íslenska. Í jiddísku eru almennt þrjú virk föll: nefnifall, þolfall og þágufall. Eignarfallið hefur að miklu leyti glatað sjálfstæðri beygingu sinni og er oftast tjáð með forsetningunni „fun“ (sem samsvarar „af“ eða „frá“ í íslensku) eða með því að bæta sérstakri eignarfallsendingu við nafnorð í ákveðnum tilvikum. Þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir í jiddísku þarf því að gæta þess að einfalda setningagerðina á réttan hátt án þess að missa merkingarleg blæbrigði sem íslensku föllin bera með sér.
Hvað varðar setningafræði fylgja bæði málin V2-reglunni (sögnin í öðru sæti í fullyrðingarsetningum). Hins vegar hefur jiddíska tekið upp ýmis slavnesk setningamynstur sem gerir orðaröð hennar frjálslegri en í mörgum öðrum germönskum málum. Þetta krefst þess að þýðandi hafi næma tilfinningu fyrir því hvenær á að beita slavneskum áhrifum til að textinn hljómi náttúrulega á jiddísku.
Ritkerfið og tæknilegir þættir
Stærsta sýnilega hindrunin í þýðingarferlinu er ritkerfið. Íslenska notar latneska stafrófið með sérhljóðum með broddum og sérstökum samhljóðum (þ, ð). Jiddíska er hins vegar rituð með hebreska stafrófinu (alef-bes) og er lesin og rituð frá hægri til vinstri (RTL).
Þessi munur kallar á sérstakan tæknilegan undirbúning við stafrænar þýðingar. Þýðendur verða að nota hugbúnað sem styður tvíátta texta (Unicode bidi support) til að koma í veg fyrir að texti ruglist þegar íslensk nöfn, heiti eða tölustafir eru slegnir inn í jiddískan texta. Einnig þarf að umrita íslensk sérheiti yfir á jiddísku með hebreskum stöfum (transliteration), sem getur verið vandmeðfarið þar sem hljóðkerfi mála er ólíkt. Til dæmis eru íslensk hljóð eins og „ð“ og „þ“ ekki til í jiddísku og þarf því að finna bestu mögulegu hljóðlíkinguna.
Orðaforði og menningarleg staðfæring
Íslensk málstefna leggur áherslu á málhreinsun og nýyrðasmíð. Í stað þess að taka upp erlend lánsorð búa Íslendingar til ný orð úr gömlum orðstofnum. Jiddískan hefur hins vegar þróast sem lifandi samrunamál sem tekur auðveldlega við erlendum áhrifum. Hún samanstendur af þýskum grunni, en hefur stóran hlut orðaforðans úr hebresku og arameísku (sem oft tengist trúarlífi, fræðum og siðfræði) og slavneskum málum (sem oft tengist tilfinningum, heimilislífi og daglegum hlutum).
Þegar þýtt er á milli þessara mála þarf því að huga að eftirfarandi menningarlegum þáttum:
- Menningartengd hugtök (Realía): Hugtök sem tengjast íslenskri náttúru (t.d. „heiði“, „skriða“, „hver“) eiga sér enga beina hliðstæðu í jiddískri menningu sem á rætur sínar í þéttbýlum eða smáþorpum Evrópu. Þýðandinn verður annaðhvort að útskýra hugtakið eða finna menningarlegt ígildi.
- Trúarlegur orðaforði: Jiddíska er rík af hugtökum sem eiga sér rætur í gyðingdómi (t.d. „kosher“, „shabbat“, „challah“). Að þýða slíkan texta yfir á íslensku krefst oft þess að nota lánsorð eða ítarlegar útskýringar, á meðan þýðingar yfir á jiddísku krefjast þess að þýðandinn þekki hvenær rétt er að nota hebresk-jiddísk hugtök frekar en þýsk-jiddísk hugtök.
- Nútímahugtök og nýyrði: Þar sem jiddíska er ekki opinbert stjórnsýslumál neins staðar í heiminum, hefur þróun nútímalegs tækniorðaforða verið óreglulegri en í íslensku. Þótt YIVO (jiddíska vísindaakademían) hafi búið til staðlaðan orðaforða yfir mörg nútímahugtök, nota mörg talmálsfélög (sérstaklega í hassídískum samfélögum) ensk eða hebresk lánsorð yfir tækninýjungar. Þýðandinn verður að velja rétta málsniðið miðað við markhópinn.
Sérkenni þýðinga á bókmenntum og menningararfi
Þegar kemur að bókmenntaþýðingum verður verkefnið enn flóknara. Íslenskar bókmenntir, allt frá fornsögunum til nútímaskáldsagna, byggja á ákveðnum menningarlegum veruleika (s.s. landslagi, veðurfari, sjósókn og einangrun) sem getur verið erfitt að koma til skila á jiddísku. Á sama hátt eru jiddískar bókmenntir (t.d. verk Sholem Aleichem eða Isaac Bashevis Singer) gegnsýrðar af lífinu í austur-evrópskum smáþorpum (shtetls) og flóknum trúarlegum hefðum.
Þýðandi sem færir íslenskan texta yfir á jiddísku verður að ákveða hvort hann eigi að staðfæra hugtökin eða halda þeim framandi. Til dæmis, hvernig útskýrir maður „útilegumenn“ eða „fjörulalli“ fyrir lesanda sem skilur aðeins jiddísku? Hér þarf þýðandinn að sýna mikla skapandi leikni og finna hliðstæður sem vekja svipaðar tilfinningar hjá lesandanum.
Stíll, málsnið og orðheppni
Jiddíska er afar myndrænt og tilfinningaþrungið mál, ríkt af orðatiltækjum, kaldhæðni og húmor. Íslenkan getur aftur á móti verið formlegri og orðfærri á annan hátt, oft undir áhrifum frá fornbókmenntum þar sem tilfinningaleg undiraldan er frekar sýnd í verki en orðum. Góður þýðandi verður að brúa þetta stílfræðilega gap. Texti sem er þurr og formlegur á íslensku getur virkað óeðlilegur á jiddísku ef honum er ekki gefið rétt málsnið sem hæfir jiddískri málhefð.
Hagnýt ráð handa þýðendum
Til að tryggja gæði og nákvæmni þegar þýtt er á milli íslensku og jiddísku er mælt með því að fylgja þessum hagnýtu leiðbeiningum:
- Notaðu ensku eða þýsku sem brúarmál: Þar sem tvítyngdar orðabækur milli íslensku og jiddísku eru nánast ekki til, verður þýðandinn að styðjast við enskar eða þýskar jiddísk-orðabækur. Gott er að bera saman merkingu orða í báðum málaættum til að forðast falska vini.
- Greindu markhópinn vandlega: Er verið að þýða fyrir fræðimenn (sem kjósa staðlaða YIVO-jiddísku) eða fyrir meðlimi hassídískra samfélaga (sem nota pólsku og úkraínsku jiddísku eða aðrar mállýskur og hafa annan orðaforða)? Málsniðið verður að miðast við þetta.
- Prófaðu RTL uppsetninguna: Gakktu úr skugga um að textinn birtist rétt í lokaútgáfu. Sérstaklega þarf að huga að greinarmerkjum, þar sem punktar og spurningarmerki eiga til að færast yfir á rangan stað ef hugbúnaðurinn styður ekki RTL-stefnu textans sem skyldi.
- Leitaðu ráða hjá móðurmálsmönnum: Vegna þess hve jiddískan er litrík og tengd ákveðnum menningarkimum er samstarf við móðurmálsmann oft eina leiðin til að tryggja að blæbrigði textans skili sér fyllilega.