Даяаршлын эрин үед улс орнуудын хоорондын соёл, эдийн засаг, дипломат харилцаа өргөжихийн хэрээр хэл шинжлэлийн хувьд тэс өөр бүлэгт хамаарах хэлнүүдийн хооронд хөрвүүлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг тод жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэл болон Энэтхэг-Европ язгуурын Славийн бүлэгт багтах Македон хэлний хоорондын орчуулга юм. Энэхүү хоёр хэл нь гарал үүсэл, хөгжлийн түүх, өгүүлбэрийн бүтэц, хэл зүйн дүрмийн хувьд эрс ялгаатай тул орчуулагчаас өндөр түвшний мэдлэг, мэдрэмж, ур чадварыг шаарддаг. Энэхүү нийтлэлээр монгол хэлнээс македон хэл рүү орчуулах явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, тэдгээрийн хэл шинжлэлийн шалтгаан болон чанартай орчуулга хийхэд туслах практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн бүтцийн ялгаа: SOV-оос SVO руу
Орчуулагчийн өмнө тулгардаг хамгийн эхний бөгөөд хамгийн том техникийн бэрхшээл бол өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал юм. Монгол хэл нь өгүүлбэрийн төгсгөлд үйл үг нь ордог залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэгдэхүүн" (Subject-Object-Verb буюу SOV) загвартай байдаг. Жишээлбэл: "Би ном уншсан" (Би [Subject] - ном [Object] - уншсан [Verb]).
Харин македон хэл нь аналитик шинж чанартай, өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал нь "Эзэн бие - Өгүүлэгдэхүүн - Тусагдахуун" (Subject-Verb-Object буюу SVO) загварыг баримталдаг. Дээрх өгүүлбэрийг македон хэл рүү хөрвүүлбэл "Јас читав книга" (Јас [Subject] - читав [Verb] - книга [Object]) болж өөрчлөгдөнө. Иймээс урт, нийлмэл өгүүлбэрийг орчуулах үед өгүүлбэрийн бүтцийг бүхэлд нь задалж, македон хэлний сэтгэлгээний онцлогт тохируулан дахин угсрах шаардлагатай болдог. Хэрэв монгол өгүүлбэрийн дарааллыг шууд хуулбарлан орчуулбал македон хэлээр уншихад ойлгомжгүй, хиймэл болж хувирна.
2. Хэл зүйн нарийн ялгаанууд: Тийн ялгал ба Угтвар үгс
Монгол хэл нь залгамал хэл тул үгийн үндсэнд тийн ялгал, тоо, орон цагийн залгаасуудыг дараалуулан залгах замаар өгүүлбэр дэх үгсийн холбоог илэрхийлдэг. Монгол хэлэнд долоон үндсэн тийн ялгал байдаг бөгөөд тэдгээр нь өгүүлбэр дэх харилцааг маш тодорхой заадаг.
Үүний эсрэгээр, македон хэл нь бусад славийн хэлнүүдээс (Орос, Серби, Польш гэх мэт) ялгаатай нь түүхэн хөгжлийн явцдаа тийн ялгалгүй (синтетик бус) болсон хэл юм. Тэд тийн ялгалын утгыг илэрхийлэхийн тулд угтвар үгсийг (prepositions) маш өргөн ашигладаг. Жишээлбэл, монгол хэлний өгөх оршихын тийн ялгалын "-д/-т" залгаасыг македон хэлэнд "на", "во" зэрэг угтвар үгсээр илэрхийлнэ. Орчуулагч монгол хэлний тийн ялгалууд яг ямар утгаар (чиглэл, байршил, эзэмшил гэх мэт) ашиглагдаж байгааг нарийн тодорхойлж, македон хэлний тохирох угтвар үгийг зөв сонгох шаардлагатай.
3. Хүйсийн ангилал ба Тодорхойлогч залгавар (Articles)
Македон хэл нь нэр үгсийг эр, эм, саармаг хүйсэнд хуваадаг бөгөөд үйл үг, тэмдэг нэрүүд нь тухайн нэр үгийн хүйс болон тоотой зохицдог дүрэмтэй. Монгол хэлэнд хүйсийн ийм ангилал байдаггүй тул орчуулагч өгүүлбэрт байгаа эзэн бие болон нэр үгсийн шинж чанарыг харгалзан македон хэл дээрх тохирох хүйсийн хэлбэрийг сонгох хэрэгтэй болдог.
Мөн македон хэлэнд "тодорхойлогч залгавар" (definite articles) буюу үгийн төгсгөлд залгагддаг "-от", "-та", "-то" зэрэг залгаасууд байдаг. Энэ нь тухайн зүйлийг тодорхой уу, эсвэл ерөнхий зүйл үү гэдгийг заадаг бөгөөд монгол хэлэнд үүнийг голчлон "энэ", "тэр" зэрэг заах төлөөний үг болон заах тийн ялгалын тусламжтайгаар илэрхийлдэг. Орчуулгын явцад эдгээр нарийн ялгааг орхигдуулбал текст нь дутуу дулимаг, мэргэжлийн бус харагдах эрсдэлтэй.
4. Үйл үгийн цаг, байдал (Tense and Aspect)
Славийн бүлгийн хэлний хувьд македон хэл нь үйл үгийн төгссөн (perfective) болон төгсөөгүй (imperfective) байдлын нарийн системтэй. Үйл ажиллагаа дууссан уу, эсвэл үргэлжилж байна уу гэдгээс шалтгаалж үйл үгийн язгуур эсвэл угтвар нь өөрчлөгддөг. Мөн македон хэлэнд одоо цаг, өнгөрсөн цагийн хэд хэдэн хэлбэр (минуло определено, минуло неопределено г.м), ирээдүй цаг зэрэг цагийн маш баялаг бүтэц бий.
Монгол хэлэнд ч мөн үйл үгийн олон цаг байдаг ч тэдгээрийн илэрхийлэх утга, логик нь македон хэлнийхтэй шууд тохирдоггүй. Орчуулагч эх бичвэр дэх үйлийн явц, үр дүнг маш сайн мэдэрч, македон хэлийн үйл үгийн зөв хувирал, байдлыг сонгох нь өгүүлбэрийн утгыг зөв дамжуулахад шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэнэ.
5. Соёлын нутагшуулалт ба Хэлц үгсийн дүйцүүлэл
Аливаа орчуулга нь зөвхөн үгсийг нэг хэлнээс нөгөө хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц биш, соёл хоорондын гүүр юм. Монголчууд нүүдлийн соёл иргэншилтэй, мал аж ахуй, байгаль дэлхийгээ дээдэлдэг ард түмэн тул хэлц үг, зүйр цэцэн үгс нь үүнтэй гүнзгий холбоотой байдаг. Харин Македончууд Балканы хойгт амьдардаг, Газар дундын тэгш өндөрлөгийн соёл, газар тариалан, усан үзэм, Христийн шашны уламжлалтай.
Жишээлбэл, монгол хэлний "морь шиг зүтгэх" эсвэл "малын буян" зэрэг ойлголтуудыг македон хэл рүү шууд орчуулбал утга нь бүдгэрнэ. Үүний оронд македон соёлд байдаг ижил төстэй утга агуулгатай, хөдөлмөрч зан эсвэл баялаг амьдралыг илэрхийлсэн хэлцийг олох эсвэл утгачилж орчуулах нь зүйтэй. Энэхүү соёлын нутагшуулалтыг зөв хийснээр орчуулсан бичвэр нь македон уншигчдад төрөлх хэл дээрээ бичигдсэн мэт дотно бөгөөд ойлгомжтой буух болно.
6. Чанартай орчуулга хийхэд анхаарах зөвлөмжүүд
Монгол-Македон орчуулгын төслийг амжилттай гүйцэтгэхийн тулд дараах зарчмуудыг баримтлахыг зөвлөж байна:
- Агуулгыг хэсэгчлэн бус, бүхэлд нь ойлгох: Өгүүлбэр бүрийг тус тусад нь орчуулах бус, догол мөр болон нийт бичвэрийн ерөнхий санааг эхэлж барьж авах хэрэгтэй.
- Македон хэлний төрөлх хэлтнээр хянуулах (Proofreading): Хэлний найруулга, аялга, соёлын онцлогийг хамгийн сайн мэдэх хүн бол тухайн хэлний төрөлх хэлтэн байдаг. Тиймээс эцсийн хувилбарыг македон хэлтэй мэргэжлийн редактороор хянуулах нь чанарыг баталгаажуулна.
- Орчин үеийн толь бичиг, CAT tools ашиглах: Ховор хэлний хослол тул шууд монгол-македон толь бичиг ховор байдаг. Ийд англи, орос зэрэг зуучлагч хэлийг ашиглан нэр томьёог нарийвчлан шалгах, орчуулгын санах ойтой программ хангамжуудыг ашиглах нь үр дүнтэй.
- Сэтгэлгээний онцлогийг хүндэтгэх: Текст бүрийн цаана буй логик сэтгэлгээг македон хэлний урсгалд нийцүүлэн уян хатан орчуулахыг эрмэлзээрэй.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс македон хэл рүү хөрвүүлэх нь зөвхөн хэлний мэдлэг бус, шинжлэх ухаанч хандлага, соёлын мэдрэмж шаардсан бүтээлч үйл явц юм. Дээр дурдсан дүрэм, арга зүйг зөв ашигласнаар та чанартай, алдаагүй, уншигчдад хүрэхүйц өндөр түвшний орчуулгыг бэлтгэж чадах болно.