דער קאָנטעקסט פֿון ייִדיש-טשעכישער איבערזעצונג
ייִדיש און טשעכיש זענען צוויי שפּראַכן וואָס טראָגן אין זיך אַ טיפֿן היסטאָרישן און קולטורעלן אינטערקאָנטאַקט אין צענטראַל-אייראָפּע. כאָטש ייִדיש געהערט צו דער גערמאַנישער משפּחה און טשעכיש איז אַ מערבֿ-סלאַווישע שפּראַך, האָבן ביידע שפּראַכן קאָגנאַטיווע און סטרוקטורעלע פֿאַרבינדונגען צוליב יאָרהונדערטער פֿון שכנותשאַפֿט און קולטורעלן אויסטויש. פֿאַר אַ פּראָפֿעסיאָנעלן איבערזעצער שטעלט די אַרבעט מיט די צוויי סיסטעמען מיט זיך פֿאָר באַזונדערע אַרויספֿאָדערונגען, וואָס פֿאָדערן נישט בלויז אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון וואָקאַבולאַר, נאָר אויך אַ פֿרוכטבאַרע פֿאַרשטענדעניש פֿון די סינטאַקטישע און מאָרפֿאָלאָגישע אונטערשיידן.
די סינטאַקטישע סטרוקטור: פֿון V2 צו דער פֿרײַער טשעכישער וואָרט-אָרדענונג
דער ערשטער גרויסער אונטערשייד ליגט אין דער וואָרט-אָרדענונג. ייִדיש גייט נאָך דעם קלאַסישן גערמאַנישן כלל פֿון Verb-Second (V2), וווּ דאָס געבויגענע ווערב מוז קומען אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ, קיין חילוק וואָס פֿאַר אַן עלעמענט עפֿנט דעם זאַץ. למשל: "נעכטן האָב איך געשריבן אַ בריוו".
אין טשעכיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז די וואָרט-אָרדענונג אַ סך מער פֿרײַ און ווערט רעגולירט דורך דעם פּרינציפּ פֿון אַקטועלער זאַץ-טיילונג (Functional Sentence Perspective). דאָס הייסט, אַז די אינפֿאָרמאַציע וואָס איז שוין באַקאַנט (דער טעמע) קומט געוויינטלעך צום אָנהייב, און די נײַע אינפֿאָרמאַציע (דער רעמע) קומט צום סוף. דאָס איבערזעצן פֿאָדערט אַן אַדאַפּטאַציע פֿון דעם ייִדישן V2 מאָדעל צו דעם טשעכישן דינאַמישן סטיל, כּדי דער טעקסט זאָל קלינגען נאַטירלעך.
נאָך אַ וויכטיקער פּונקט זענען די קליטיקעס (clitics) אין טשעכיש — קורצע ווערטער ווי se, si, mi, ho, וואָס מוזן שטרענג פֿאַרנעמען די צווייטע פּאָזיציע אין דעם זאַץ. דער איבערזעצער מוז זײַן אכטזאַם נישט אָנצואוואַרפֿן די ייִדישע פּראָנאָם-סטרוקטור אויפֿן טשעכישן זאַץ, וואָס קען פֿירן צו קאַליעסע רעזולטאַטן.
די פֿילפֿאַלטיקייט פֿון די פֿאַלן (קאַסוסן) און גראַמאַטישער מין
ייִדיש האָט פֿאַרלוירן דעם געניטיוו פֿאַל (חוץ אין ספּעציפֿישע פֿראַזעס און באַזיץ-פֿאָרמעס) און באַנוצט זיך דער עיקר מיט דרײַ פֿאַלן: נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו און דאַטיוו. טשעכיש, ווי אַ קלאַסישע סלאַווישע שפּראַך, האָט אָפּגעהיט זיבן פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, געניטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו, וואָקאַטיוו, לאָקאַטיוו און אינסטרומענטאַל) פֿאַר אַלע דרײַ מינים (זכר, נקבֿה, נייטראַל).
דערצו האָט טשעכיש אַ שטרענגע דיפֿערענציאַציע צווישן לעבעדיקע (animate) און אומלעבעדיקע (inanimate) זכרים, וואָס באַאײַנפֿלוסט די סופֿיקסן פֿון די נאָמינאַטיוו און אַקוזאַטיוו פֿילצאָל און איינצאָל. דאָס הייסט אַז אונטערשיידן וואָס זענען פּשוט אין ייִדיש (ווי דער אַרטיקל "דער" אָדער "דעם") פֿאָדערן אין טשעכיש אַ גאַנצע ריי מאָרפֿאָלאָגישע ענדערונגען לויט דעם ספּעציפֿישן קאָנטעקסט פֿון דעם סובסטאַנטיוו.
בײַם איבערזעצן פֿון ייִדיש דאַרף מען אָפּטײַטשן די פּרעפּאָזיציעס מיט גרויס גענויעניש. אַ ייִדישע פּרעפּאָזיציע ווי "אין" קען אין טשעכיש פֿאָדערן דעם לאָקאַטיוו (v + locative פֿאַר אָרט וווּ עפּעס געפֿינט זיך) אָדער דעם אַקוזאַטיוו (v + accusative פֿאַר אַ ריכטונג). דער מאָרפֿאָלאָגישער אויסטויש פֿאָדערט אַן אינטענסיווע אַנאַליז פֿון די סינטאַקטישע קאָנטעקסטן.
ווערבאַלע אַספּעקטן: ייִדישע פּרעפֿיקסן קעגן טשעכישער מאָרפֿאָלאָגיע
ייִדיש האָט אַנטוויקלט אַן אײגנאַרטיקע אַספּעקט-סיסטעם אונטערן לאַנגיאָריקן השפּעה פֿון סלאַווישע שפּראַכן. די באַנוץ פֿון פּרעפֿיקסן (ווי אָנשרײַבן, צעברעכן, אויסעסן) דינט אָפֿט צו באַצייכענען אַ פֿאַרענדיקטע אָדער אינטענסיווע קאַנסעפּט פֿון דער אַקציע. דאָס מאַכט די אַרבעט פֿונעם איבערזעצער גרינגער אין געוויסע אַספּעקטן, ווײַל עס עקזיסטירט אַ קאָנסעפּטועלע פּאַראַלעל מיט די טשעכישע ווערבאַלע אַספּעקטן: imperfective (nedokonavý) און perfective (dokonavý).
טראָץ דעם, זענען די טשעכישע כללים פֿיל מער פֿאָרמאַליזירט. יעדער ייִדישער זאַץ וואָס ניצט די פֿאַרגאַנגענהייט פֿאָרעם מוז אין טשעכיש קריגן אַן אַספּעקט-אָפּשיידונג וואָס ענדערט דעם גאַנצן מאָרפֿאָלאָגישן שטאַם פֿונעם ווערב (למשל: psát קעגן napsat). די ברירה צווישן די צוויי אַספּעקטן ענדערט דעם טאָן און דעם פֿאָקוס פֿון דער דערציילונג, און אומפּינקטלעכקייט קען פֿירן צו אַ שווערן מיספֿאַרשטענדעניש פֿונעם אָריגינעלן טעקסט.
דער קולטורעלער און לעקסישער אומשפּאַן: לשון-קודש און סלאַווישע השפּעות
איינער פֿון די גרעסטע אוצרות פֿון דער ייִדישער שפּראַך איז איר פֿילשפּראַכיקער קראַפֿט-קוואַל. דער ספּעציפֿישער לשון-קודש קאָמפּאָנענט (העברעיש-אַרמישע ווערטער) פֿירט אַרײַן קולטורעלע און רעליגיעזע באַגריפֿן וואָס האָבן נישט קיין דירעקטן עקוויוואַלענט אין טשעכיש.
ווען מען טרעפֿט ווערטער ווי "שבת" (Shabbos), "כוונה" (Kavanah), אָדער "סכנה" (Sakone), דאַרף דער איבערזעצער קלײַבן די בעסטע סטראַטעגיע לויט דעם זשאַנער פֿונעם טעקסט:
- פֿאָנעטישע טראַנסקריפּציע: טראַנסקריפּציע מיט אַן ערקלערונג אין די פֿוסנאָטעס (פֿאַר ליטעראַרישע און אַקאַדעמישע טעקסטן).
- קולטורעלע אַדאַפּטאַציע: ניצן טשעכישע באַגריפֿן וואָס זענען באַקאַנט פֿון דער ייִדישער געשיכטע אין באָהעמיע און מאָראַוויע, ווי למשל "šabat" אָדער "tóra".
- דינאַמישע עקוויוואַלענץ: וווּ מען איבערזעצט דעם אינערלעכן זינען פֿונעם וואָרט אָן די ספּעציפֿישע רעליגיעזע קאָנאָטאַציעס (למשל, "סכנה" ווערט פֿשוט "nebezpečí").
איוך פֿאַרקערט, די סלאַווישע ווערטער אין ייִדיש דאַרפֿן אַ באַזונדערן בליק. מאל זענען ייִדישע סלאַוויזמען נאָענט צו טשעכישע ווערטער, אָבער מיט אַ קליינעם באַדײַט-שיפֿט (פֿאַלשע פֿרײַנד). אַ גוטער איבערזעצער מוז פֿאַרשטיין, אַז אַ ייִדיש וואָרט פֿון סלאַווישן אָפּשטאַם קען קומען פֿון פּויליש אָדער אוקראַיִניש, און זײַן טשעכישער קאָגנאַט קען האָבן אַן אַנדערן פֿונקציאָנעלן אָפּקלאַנג.
פּראַקטישע עצות פֿאַרן ייִדיש-טשעכישן איבערזעצער
כּדי צו דערגרייכן אַן אָפּטימאַלן און פּראָפֿעסיאָנעלן רעזולטאַט בײַם איבערזעצונג פּראָצעס, ווערט רעקאָמענדירט צו פֿאָלגן די פֿאָלגנדע פּרינציפּן:
- ריטמיק און מעלאָדיע: היט אָפּ די סילאַבישע ריטמיק פֿון ייִדישער פּאָעזיע אָדער פּראָזע. טשעכיש איז אַ שפּראַך וווּ דער אָקצענט פֿאַלט שטענדיק אויפֿן ערשטן סילאַב, וואָס שאַפֿט אַן אייגענעם טראָכעאישן ריטם. דאָס קען ענדערן דעם מוזיקאַלישן אָפּקלאַנג פֿון דעם טעקסט.
- היסטאָרישע רעפֿערענצן: ניצט די רײַכע רעזערוווּאַרן פֿון די ייִדישע קהילות אין פּראָג (Praha). די ייִדישע געשיכטע פֿון באָהעמיע האָט געשאַפֿן אַ ייִדיש-טשעכישן קולטור-קאָנטעקסט מיט ספּעציפֿישע טערמינען וואָס זענען היסטאָריש באַקאַנט אין דער טשעכישער ליטעראַטור (ווי די ווערק פֿון פֿראַנץ קאַפֿקאַ און מאַקס בראָד).
- פֿראַזעאָלאָגיע: אַנאַליזירט די סינטאַקטישע סרוקטור פֿונעם אָריגינעלן טעקסט און זוכט פֿאַר קאָנטעקסטועלע עקוויוואַלענטן פֿאַר ייִדישע שמועס-פֿאָרמולעס (ווי "כאַפּן אַ שמועס" אָדער "מאַכן אַן עסק"), וואָס קענען נישט איבערגעזעצט ווערן וואָרט-בײַ-וואָרט אָן צו פֿאַרלירן זייער כאַראַקטער.