Լեզվական թարգմանությունը պարզապես բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի բառերով. այն երկու տարբեր մտածողությունների, մշակույթների և քերականական համակարգերի կամրջումն է: Հայերենից չիչևա (հայտնի է նաև որպես նյանջա) թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մարտահրավերներ և առանձնահատկություններ, քանի որ այս երկու լեզուները պատկանում են բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների և ունեն տարբերվող կառուցվածքային տիպաբանություն: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և չիչևան՝ որպես նիգեր-կոնգոլեզյան ընտանիքի բանտու ճյուղի ներկայացուցիչ, թարգմանչից պահանջում են ոչ միայն լեզվական խորը գիտելիքներ, այլև կառուցվածքային տարբերությունների նուրբ զգացողություն:
Լեզվաբանական համակարգերի տարբերությունները. Հնդեվրոպական և Բանտու լեզվաընտանիքներ
Առաջին և ամենաէական տարբերությունը լեզուների ձևաբանական տիպն է: Հայերենը հիմնականում թեքական լեզու է, որտեղ բառափոխությունը կատարվում է վերջավորությունների միջոցով: Ժամանակակից արևելահայերենն ունի յոթ հոլով, հոլովման բարդ համակարգ և չունի քերականական սեռի կարգ: Սա նշանակում է, որ գոյականի դերը նախադասության մեջ որոշվում է նրա հոլովական ձևով:
Մյուս կողմից, չիչևան կցական (ագլյուտինատիվ) լեզու է: Բառերը կազմվում են տարբեր նախածանցների և վերջածանցների միացումով հիմնական արմատին: Չիչևայի առանցքային առանձնահատկություններից է գոյականների դասերի (noun classes) բարդ համակարգը, որը փոխարինում է հայերենի հոլովական համակարգին և եվրոպական լեզուների սեռի կարգին: Չիչևայում կան շուրջ 18 գոյականների դասեր, որոնք խմբավորվում են ըստ իմաստային և ձևաբանական հատկանիշների (օրինակ՝ մարդիկ, իրեր, կենդանիներ, վերացական հասկացություններ, տեղանուններ):
Գոյականների դասակարգումը և համաձայնեցումը Չիչևայում
Չիչևա թարգմանելիս ամենամեծ դժվարություններից մեկը համաձայնեցման (concord) ապահովումն է: Այս լեզվում յուրաքանչյուր գոյական պատկանում է որոշակի դասի, և այդ դասի նախածանցը թելադրում է նախադասության մնացած անդամների՝ բայերի, ածականների, դերանունների և թվականների ձևը: Օրինակ, եթե հայերենում ասում ենք «լավ մարդ» և «լավ գիրք», ածականը («լավ») չի փոխվում: Սակայն չիչևայում «մարդ» (munthu) պատկանում է 1-ին դասին, իսկ «գիրք» (buku)՝ 5-րդ դասին:
Հետևաբար, «լավ» ածականը կստանա տարբեր նախածանցներ կախված գոյականից.
- Munthu wabwino - Լավ մարդ (առաջին դասի համաձայնեցում)
- Buku labwino - Լավ գիրք (հինգերորդ դասի համաձայնեցում)
Թարգմանիչը պետք է խիստ ուշադիր լինի այս կանոններին, քանի որ սխալ համաձայնեցումը կարող է ամբողջությամբ անհասկանալի կամ անբնական դարձնել թարգմանված տեքստը չիչևախոս ընթերցողի համար:
Բայի խոնարհումը և ժամանակաձևերը. Կառուցվածքային համեմատություն
Հայերենում բայական համակարգը հարուստ է ժամանակաձևերով, եղանակներով և դերբայներով: Հայերեն բայերը կարող են արտահայտել գործողության կատարման կերպը, ժամանակը և դեմքը թե՛ սինթետիկ (մեկ բառով) և թե՛ վերլուծական (օժանդակ բայով) ձևերով: Չիչևայում բայը ներկայացնում է մի ամբողջական կառույց, որտեղ մեկ բառի մեջ միավորվում են սուբյեկտի նախածանցը, ժամանակի ցուցիչը, օբյեկտի նախածանցը, բայարմատը և վերջավորությունը:
Օրինակ, հայերեն «Ես սիրում եմ նրանց» նախադասությունը չիչևայում արտահայտվում է մեկ բառով՝ ndimawakonda, որտեղ՝
- ndi- նշանակում է «ես» (սուբյեկտի նախածանց),
- -ma- արտահայտում է ներկա սովորութային ժամանակը,
- -wa- նշանակում է «նրանց» (օբյեկտի նախածանց),
- -konda բայարմատն է, որը նշանակում է «սիրել»:
Այսպիսի կառուցվածքային տարբերությունը պահանջում է, որ թարգմանիչը հայերեն նախադասությունը վերլուծի իր իմաստային բաղադրիչների և չիչևայում կառուցի սինթետիկ բայական ձևեր, որոնք ճշգրտորեն փոխանցում են հայերենի ժամանակային և եղանակային նրբությունները:
Մշակութային համատեքստը և բառապաշարային համարժեքների որոնումը
Հայաստանը և Մալավին (որտեղ չիչևան պետական լեզու է) աշխարհագրորեն, պատմականորեն և մշակութապես գտնվում են բոլորովին տարբեր բևեռներում: Հայերենը հարուստ է քրիստոնեական ավանդույթներին, լեռնային աշխարհագրությանը, տեղական բուսական ու կենդանական աշխարհին վերաբերող եզրույթներով: Մինչդեռ չիչևայի բառապաշարը ձևավորվել է սուբսահարյան Աֆրիկայի կլիմայական, աշխարհագրական և մշակութային իրականության մեջ:
Անպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են «խաչքար», «տուֆ», «սարահարթ», «ձնհալ» կամ հայկական խոհանոցի ուտեստները («լավաշ», «հարիսա»), չիչևայում չունեն ուղղակի բառարանային համարժեքներ: Նման դեպքերում թարգմանիչը պետք է դիմի հետևյալ մեթոդներին.
- Նկարագրական թարգմանություն. Բացատրել հասկացությունը՝ օգտագործելով չիչևայի հասարակ բառերը (օրինակ՝ խաչքարը ներկայացնել որպես «սուրբ նշաններով քարե հուշարձան»):
- Տառադարձում և փոխառություն. Բառը պահպանել իր նախնական ձևով և փոխանցել չիչևայի հնչյունական համակարգին համապատասխան՝ տեքստում կամ ծանոթագրություններում տալով դրա բացատրությունը:
- Մշակութային համարժեքի կիրառում. Գտնել տեղական այնպիսի երևույթ, որն իր գործառույթով մոտ է թարգմանվող բառին, թեև լիովին նույնական չէ:
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Որակյալ և բնական թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել մի քանի կարևոր սկզբունքների.
1. Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Հայերենի և չիչևայի շարահյուսական կառուցվածքները խիստ տարբերվում են: Բառացի թարգմանությունը կհանգեցնի անհասկանալի և արհեստական նախադասությունների: Կենտրոնացե՛ք նախադասության հաղորդած մտքի և ոչ թե առանձին բառերի վրա:
2. Ուսումնասիրե՛ք նախադասության շարադասությունը. Հայերենում շարադասությունն ազատ է, մինչդեռ չիչևայում հստակ գործում է Սուբյեկտ-Բայ-Օբյեկտ (SVO) կառուցվածքը: Չիչևա տեքստ կազմելիս միշտ սկսեք ենթակայից, ապա տեղադրեք բայը՝ իր համապատասխան համաձայնեցման նախածանցով, և վերջում՝ լրացումները:
3. Կիրառե՛ք ժամանակակից տեխնոլոգիաները և բառարանները. Քանի որ հայերեն-չիչևա ուղղակի մեծ բառարաններ գրեթե չկան, թարգմանիչները հաճախ ստիպված են լինում օգտագործել միջնորդ լեզուներ (հիմնականում անգլերեն): Այս դեպքում կարևոր է երկակի ստուգում իրականացնել՝ համոզվելու համար, որ միջնորդ լեզվից թարգմանելիս իմաստային կորուստներ չեն եղել:
4. Հաշվի՛ առեք լսարանը. Չիչևան ունի տարբեր բարբառներ և խոսվածքներ Մալավիում և հարակից երկրներում (օրինակ՝ Զամբիայում այն կոչվում է նյանջա և ունի որոշակի բառապաշարային տարբերություններ): Ճշտե՛ք թիրախային լսարանի աշխարհագրական դիրքը՝ համապատասխան բառապաշար և ոճ ընտրելու համար:
Այսպիսով, հայերենից չիչևա թարգմանությունը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, լեզվաբանական խորը պատրաստվածություն և մշակութային զգայունություն: Տիրապետելով վերոնշյալ նրբություններին և կիրառելով ճիշտ թարգմանչական մեթոդաբանություն՝ հնարավոր է ստեղծել ճշգրիտ, սահուն և ընկալելի տեքստեր: