Тарҷумаи байни забонҳои тоҷикӣ ва испанӣ яке аз соҳаҳои ҷолиб ва дар айни замон мураккаби тарҷумонии муосир ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ (гурӯҳи эронӣ) ва забони испанӣ ба гурӯҳи забонҳои романӣ тааллуқ дорад. Бо вуҷуди он ки ҳарду забон решаҳои таърихии муштараки ҳиндуаврупоӣ доранд, асрҳои тӯлонии рушди мустақил онҳоро аз ҷиҳати грамматика, синтаксис ва лексика комилан аз ҳам фарқ кунондаанд. Имрӯз, бо назардошти густариши робитаҳои байналмилалӣ ва тиҷоратӣ, ниёз ба тарҷумаи касбӣ аз тоҷикӣ ба испанӣ рӯз ба рӯз зиёд мешавад. Дар ин мақола мо нозукиҳои асосии ин раванд ва мушкилоти калидиро баррасӣ хоҳем кард.
Сохтори синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо
Яке аз фарқҳои бузургтарин ва муҳимтарин дар тарҷумаи тоҷикӣ-испанӣ сохтори ҷумлаҳо мебошад. Забони тоҷикӣ асосан забони SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) мебошад, ки дар он феъл (хабар) қариб ҳамеша дар охири ҷумла меояд. Баръакс, забони испанӣ забони SVO (Мубтадо - Феъл - Пуркунанда) аст, ҳарчанд он аз ҷиҳати тартиби калимаҳо хеле чандир мебошад. Ҳангоми тарҷумаи матнҳо, тарҷумон бояд тамоми сохтори ҷумларо аз нав тартиб диҳад. Агар сохтори тоҷикӣ айнан ба испанӣ кӯчонида шавад, ҷумлаҳои ҳосилшуда сунъӣ ва барои хонандаи испанӣ нофаҳмо хоҳанд буд.
Масалан, ҷумлаи тоҷикии "Ман китобро хондам" дар испанӣ ба таври "Yo leí el libro" тарҷума мешавад. Дар ин ҷо феъли испанӣ (leí) дар байн меояд, дар ҳоле ки дар тоҷикӣ феъл (хондам) дар охир ҷойгир аст. Барои ҷумлаҳои мураккаб ин раванд боз ҳам мушкилтар мешавад, зеро пайвандакҳо ва ҷумлаҳои пайрав дар ҳарду забон вазифаҳои гуногунро иҷро мекунанд.
Грамматика ва категорияи ҷинсият
Дар забони тоҷикӣ категорияи ҷинси грамматикӣ (мардона, занона ва миёна) вуҷуд надорад. Ин хусусият кори тарҷумонеро, ки аз испанӣ ба тоҷикӣ тарҷума мекунад, осон мекунад, аммо ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба испанӣ мушкилоти ҷиддӣ эҷод менамояд. Дар забони испанӣ ҳамаи исмҳо, сифатҳо ва артиклҳо бояд аз ҷиҳати ҷинс (masculino ва femenino) ва шумора (танҳо ва ҷамъ) мувофиқат кунанд.
- Артиклҳо: Дар испанӣ истифодаи артиклҳои муайян (el, la, los, las) ва номуайян (un, una, unos, unas) ҳатмист. Дар тоҷикӣ ин категория вуҷуд надорад ва тарҷумон бояд аз рӯи контекст муайян кунад, ки кадом артикл мувофиқ аст.
- Мувофиқати сифат ва исм: Сифатҳо дар испанӣ одатан пас аз исм меоянд ва аз рӯи ҷинсу шумора бо он мувофиқ мешаванд (масалан, "китоби сурх" — "el libro rojo", "себи сурх" — "la manzana roja"). Дар тоҷикӣ бошад, бо ёрии изафат ("-и") сифат ба исм пайваст мешавад ва ҳеҷ гуна тағйироти ҷинсӣ сурат намегирад.
- Ҷонишинҳои шахсӣ: Дар тоҷикӣ ҷонишини "ӯ" ҳам барои мард ва ҳам барои зан истифода мешавад. Дар испанӣ бошад, бояд байни "él" (вай - мард) ва "ella" (вай - зан) интихоб кард, ки ин тарҷумонро вазифадор мекунад, ки контекстро бодиққат омӯзад.
Замонҳои феъл ва системаи тасриф
Системаи феълии забони испанӣ яке аз мураккабтарин дар байни забонҳои аврупоӣ ба шумор меравад. Он дорои даҳҳо замон ва майлҳои гуногун аст, аз ҷумла майли шартӣ (subjuntivo), ки дар забони тоҷикӣ муодили дақиқи грамматикӣ надорад. Феълҳои испанӣ вобаста ба шахс, шумора, замон ва майл шакли худро комилан тағйир медиҳанд. Дар тоҷикӣ системаи феълӣ соддатар буда, бештар бо ёрии феълҳои ёвар ва пасвандҳо сохта мешавад.
Тарҷумон ҳангоми тарҷума ба испанӣ бояд мафҳумҳои нозуки замони гузаштаи испанӣ, аз қабили фарқи байни "Pretérito Indefinido" (барои амалҳои анҷомёфта дар гузашта) ва "Pretérito Imperfecto" (барои тавсифи ҳолатҳо ва амалҳои давомдор дар гузашта)-ро хуб дарк кунад. Дар тоҷикӣ ин фарқиятҳо аксар вақт бо як шакли феълӣ ё бо иловаи калимаҳои тавзеҳӣ ифода мешаванд.
Муодилҳои лексикӣ ва воқеиятҳои фарҳангӣ (Реалияҳо)
Ҳар як забон инъикоси фарҳанг ва тарзи ҳаёти мардуми худи он аст. Забони тоҷикӣ бой аз мафҳумҳои фарҳангӣ ва миллӣ мебошад, ки дар забони испанӣ муодили мустақим надоранд. Вожаҳое мисли "ҳашар", "меҳмоннавозӣ", "наврӯзӣ", "куртаи чакан" ё унвонҳои хешовандӣ ба мисли "амма", "хола", "тағо" ва "амак" дар испанӣ танҳо бо як ё ду калима ифода намешаванд. Дар испанӣ унвонҳои хешовандӣ соддатар буда, барои амаку тағо танҳо калимаи "tío" ва барои холаву амма "tía" истифода мешавад.
Барои тарҷумаи ин гуна вожаҳо тарҷумон бояд аз усулҳои зерин истифода барад:
- Тавсиф ва тавзеҳ: Илова кардани эзоҳ ё тавсифи кӯтоҳ дар дохили матн ё дар поёни саҳифа.
- Транслитератсия: Навиштани калима бо ҳуруфи лотинӣ мувофиқи талаффузи он (масалан, "Navruz" ё "chakan") ва баъдан шарҳ додани он.
- Ҷустуҷӯи муодили наздик: Интихоби калимае дар забони испанӣ, ки вазифаи шабеҳи фарҳангиро иҷро мекунад, ҳарчанд дақиқ нест.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумаи бомуваффақият
Барои ноил шудан ба тарҷумаи босифат ва табиӣ аз забони тоҷикӣ ба испанӣ, тавсия дода мешавад, ки тарҷумонон ба нуктаҳои зерин таваҷҷӯҳи махсус зоҳир намоянд:
- Амиқ омӯхтани контекст: Ҳеҷ гоҳ матнро калима ба калима тарҷума накунед. Маънои умумии ҷумла ва оҳанги нависандаро дарк кунед, сипас онро мувофиқи меъёрҳои забони испанӣ аз нав созед.
- Истифодаи луғатҳои тахассусӣ: Аз луғатҳои дузабонаи соҳавӣ ва захираҳои электронии муътамад истифода баред. Барои истилоҳоти мураккаб луғатҳои тафсирии испаниро (масалан, луғати Академияи Шоҳигарии Испания - RAE) варақ занед.
- Диққат кӯмур ба синонимҳо: Забони испанӣ аз синонимҳо ва ибораҳои фразеологӣ бой аст. Интихоби дурусти синоним вобаста ба услуби матн (илмӣ, расмӣ, бадеӣ) муҳим аст.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи аслӣ (Native Speaker): Матнҳои тарҷумашуда, махсусан матнҳои тиҷоратӣ ва бадеӣ, бояд аз ҷониби муҳаррири испанӣ (ки забони модариаш испанӣ аст) таҳрир карда шаванд. Ин кафолат медиҳад, ки матн табиӣ ва равон садо диҳад.
Тарҷумаи касбӣ аз тоҷикӣ ба испанӣ на танҳо донистани калимаҳо, балки фаҳмиши амиқи ду фарҳанги мухталифро талаб мекунад. Бо риояи қоидаҳои грамматикӣ, диққат ба сохтори синтаксисӣ ва эҳтиром ба хусусиятҳои фарҳангӣ, тарҷумон метавонад купруки мустаҳкаме байни ду мардуми бузург эҷод кунад.