Häzirki wagtda dünýäniň globallaşmagy we ykdysady gatnaşyklaryň ösmegi bilen dürli dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Şolaryň arasynda, Merkezi Aziýanyň iň gadymy we baý dilleriniň biri bolan türkmen dili bilen Hindi subkontinentiniň iň esasy resmi dili bolan hindi diliniň arasyndaky terjime işleri aýratyn ünsi talap edýär. Türkmen dilinden hindi diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem iki sany düýbünden tapawutly medeniýetiň we dil ulgamynyň arasynda köpri gurmakdyr. Bu makalada türkmen-hindi terjimesiniň esasy sintaktik, morfologik we leksik aýratynlyklary, şeýle hem terjimeçiler üçin zerur bolan möhüm maslahatlar barada giňişleýin durup geçeris.
Sintaktik Meňzeşlik: SOV (Söz Tertibi) Aýratynlygy
Türkmen we hindi dilleriniň iň gyzykly meňzeşlikleriniň biri olaryň sintaktik gurluşyndadyr. Dünýädäki köp sanly dillerden (meselem, iňlis ýa-da rus dillerinden) tapawutlylykda, hem türkmen dili, hem-de hindi dili SOV (Subýekt - Obýekt - Işlik) söz tertibine eýedir. Bu meňzeşlik terjimeçiniň işini belli bir derejede ýeňilleşdirýär, sebäbi sözlemleriň gurluşyny düýbünden üýtgetmek zerurlygy ýüze çykmaýar.
Meselem:
- Türkmençe: Men (Subýekt) alma (Obýekt) iýýärin (Işlik).
- Hindiçe: मैं (Subýekt - Main) सेब (Obýekt - seb) खाता हूँ (Işlik - khata hoon).
Görüşimiz ýaly, sözleriň ýerleşiş tertibi iki dilde-de doly gabat gelýär. Bu bolsa çylşyrymly sözlemleri terjime edende logiki yzygiderliligi saklamaga kömek edýär. Şeýle-de bolsa, ýönkeý meňzeşlikleriň aňyrsynda uly tapawutlaryň hem ýatandygyny unutmazlyk gerek.
Morfologik Kynçylyklar: Aglýutinirleýji we Analitik Gurluşlaryň Gapma-Garşylygy
Türkmen dili türki diller maşgalasyna degişli bolup, aglýutinatiw (goşulma kabul ediji) dil hasaplanýar. Ýagny, sözüň köküne dürli goşulmalar yzygiderli goşulyp, täze manylar we grammatik gatnaşyklar döredilýär. Hindi dili bolsa esasan inflektiw dilleriň aýratynlyklaryna eýe bolup, analitik gurluşy has güýçlidir. Hindide goşulmalar däl-de, kömekçi sözler we posposisiýalar (postpositions) işjeň ulanylýar.
Türkmen dilindäki düşüm goşulmalary hindi dilinde aýratyn ýazylýan kömekçi sözler (posposisiýalar) arkaly aňladylýar. Meselem:
- Türkmençe: öýde (öý + -de ýer-wagt düşüm goşulmasy)
- Hindiçe: घर में (ghar mein - "ghar" öý, "mein" bolsa "-da/-de" manysyny berýän kömekçi sözdür)
- Türkmençe: mekdepden (mekdep + -den çykyş düşüm goşulmasy)
- Hindiçe: स्कूल से (school se - "school" mekdep, "se" bolsa "-dan/-den" manysyny berýän kömekçi sözdür)
Bu ýerde terjimeçi türkmen dilindäki goşulmalaryň hindi dilindäki haýsy posposisiýalara gabat gelýändigini örän takyk bilmelidir. Ýalňyş saýlanylan posposisiýa sözlemiň manysyny düýbünden üýtgedip biler.
Gramatiki Jyns (Rod) Tapawutlary we Olaryň Terjime Täsirleri
Türkmen dilinden hindi diline terjime edilende iň köp duş gelýän we kynçylyk döredýän meseleleriň biri hem grammatiki jynsdyr. Türkmen dilinde grammatiki jyns (rod) düşünjesi düýbünden ýokdur. Sözler we işlikler aýal ýa-da erkek jynsyna görä üýtgemeýär. Ýöne hindi dilinde ähli atlar (nouns) hökmany suratda ýa erkek jynsyna (pulling) ýa-da aýal jynsyna (streeling) degişli bolmalydyr.
Hindi dilinde diňe bir atlar däl, eýsem olara bagly bolan sypatlar, çalyşmalar we işlikler hem jynsa görä üýtgeýär we ylalaşyk emele getirýär. Meselem:
- Türkmençe: Ol okaýar. (Erkek kişiniň hem, aýal kişiniň hem okaýandygyny aňladyp biler).
- Hindiçe (erkek bolsa): वह पढ़ता है (Vah padhta hai).
- Hindiçe (aýal bolsa): वह पढ़ती है (Vah padhti hai).
Bu sebäpli, terjimeçi asyl nusgadaky konteksti örän gowy seljermelidir. Eger sözlemde kim barada gürrüň gidýändigi anyk däl bolsa, jynsy nädogry saýlamak terjimäniň hilini peseldýär. Şonuň üçin wideolar, gepleşikler ýa-da çeper edebiýat terjime edilende gahrymanlaryň jynsyna aýratyn üns bermek zerurdyr.
Sylaşyk we Hormat Derejeleri (Politeness Levels)
Diller diňe bir maglumat geçiriş guraly bolman, eýsem jemgyýetçilik gatnaşyklaryny hem şöhlelendirýär. Türkmen dilinde hormat goýmak esasan köplük sanyndaky "Siz" çalyşmasy arkaly we degişli işlik goşulmalary bilen amala aşyrylýar. Hindi dilinde bolsa bu ulgam has çylşyrymlydyr.
Hindi dilinde ikinji ýüzüň çalyşmalary ("sen" we "Siz") üç derejä bölünýär:
- Tu (तू): Örän ýakyn dostlara, çagalara ýa-da durmuş derejesi boýunça pes bolan adamlara ýüzlenilende ulanylýar. Bu formany ulanmak köplenç gödeklik ýa-da aşa ýakynlyk hökmünde kabul edilip bilner.
- Tum (तुम): Deň-duşlara, dostlara we maşgala agzalaryna ýüzlenilende ulanylýar. Resmi däl ýagdaýlarda has ýygjam duş gelýär.
- Aap (आप): Hormat bildirilýän adamlara, ululara, nätanyşlara we resmi şertlerde ýüzlenilende ulanylýar.
Terjimeçi türkmen dilindäki "sen" ýa-da "Siz" sözleriniň haýsy ýagdaýda aýdylýandygyny, gürleşýän taraplaryň özara gatnaşyklaryny anyklap, hindi diline iň laýyk gelýän hormat derejesini saýlamalydyr.
Leksik Ýakynlyklar: Arap-Pars we Taryhy Söz Köri
Taryhy we medeni sebäplere görä, türkmen we hindi dilleriniň söz baýlygynda geň galdyryjy meňzeşlikler bar. Iki dilde-de arap we pars dillerinden geçen ençeme umumy sözler bar. Bu sözler terjimede köplenç "dostlar" bolup hyzmat edýär we terjimeçiniň söz baýlygyny ulanmagyny ýeňilleşdirýär. Meselem:
| Türkmençe | Hindiçe (Transkripsiýa) | Hindiçe Ýazylyşy |
|---|---|---|
| Dost | Dost | दोस्त |
| Kitap | Kitaab | किताब |
| Dünýä | Duniya | दुनिया |
| Wagt | Waqt | वक़्त |
| Dil (göwün manysynda) | Dil | दिल |
| Sabyr | Sabr | सब्र |
Emma, bu ýerde "ýalançy dostlardan" (false friends) hem ägä bolmak gerek. Käbir sözler taryhy taýdan bir çeşmeden gelen hem bolsa, wagtyň geçmegi bilen many taýdan üýtgän bolup biler. Şonuň üçin her bir sözüň häzirki zaman dildäki ulanylyşy we goşmaça many öwüşginleri hökmany suratda barlanylmalydyr.
Türkmen-Hindi Terjimeçileri Üçin Möhüm Maslahatlar
Eger siz türkmen dilinden hindi diline professional derejede terjime hyzmatlaryny ýerine ýetirmek isleýän bolsaňyz, aşakdaky maslahatlara eýermek siz üçin peýdaly bolar:
- Sözlemleriň Jynsyny Barlap Duruň: Terjime edýän her bir at sözüňiziň hindi dilindäki grammatiki jynsyny anyklaň. Çünki sypat we işlik ylalaşygy gönüden-göni şoňa baglydyr.
- Medeni Aýratynlyklara Üns Beriň: Hindistan örän köp medeniýetli we dürli dinli ýurt. Terjime edilýän tekstde hindi medeniýetine gabat gelmeýän ýa-da düşnüksiz boljak frazeologizmleri we nakyllary göni terjime etmän, olaryň hindi dilindäki medeni taýdan laýyk gelýän ekwiwalentlerini tapyň.
- Kömekçi Işlikleri Gowy Özleşdiriň: Hindi dilinde esasy hereketiň hilini, ugruny ýa-da gutarnyklylygyny aňlatmak üçin kömekçi işlikler (compound verbs) örän giňden ulanylýar. Bu grammatikany gowy bilmek terjimäňiziň has tebigy we düşnükli bolmagyny üpjün eder.
- Sözlükleri we Terminology Ulgamlaryny Ulanyň: Döwrebap professional sözlükler we terjime ýady (CAT tools) ýaly tehnologiýalar yzygiderliligi saklamaga we uly göwrümli tekstlerde wagt tygşytlamaga ýordam berer.
Türkmen dilinden hindi diline terjime etmek örän gyzykly, şol bir wagtda hem jogapkärli işdir. Dilleriň arasyndaky taryhy meňzeşlikler we gurluş aýratynlyklary dogry ulanylanda, ýokary hilli we medeni taýdan laýyk terjime önümlerini döretmek mümkindir.