דער פּראָצעס פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף לאַטײַן איז אַן אינטערעסאַנטער און קאָמפּליצירטער אינטעלעקטואַלער וועג וואָס פֿאַרבינדט צוויי גאָר פֿאַרשיידענע שפּראַכלעכע און קולטורעלע וועלטן. פֿון איין זײַט האָבן מיר ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע העברעיִש-אַראַמישע און סלאַווישע יסודות, וואָס האָט זיך אַנטוויקלט אין די ייִדישע קהילות פֿון אייראָפּע. פֿון דער אַנדערער זײַט געפֿינט זיך לאַטײַן – די קלאַסישע שפּראַך פֿון דער רוימישער אימפּעריע, וואָס איז יאָרהונדערטער לאַנג געווען דער יסוד פֿון וויסנשאַפֿט, ליטורגיע און ליטעראַטור אין דער מערב-וועלט. די דאָזיקע צוויי שפּראַכן פֿאָדערן פֿונעם איבערזעצער ניט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון גראַמאַטיק, נאָר אויך אַ ברייטע פֿאַרשטענדעניש פֿון די קולטורעלע קאָנטעקסטן וואָס יעדער שפּראַך רעפּרעזענטירט.
גראַמאַטישע און סינטאַקסישע אַרויספֿאָדערנונגען
די ערשטע גרויסע מניעה בײַם איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף לאַטײַן ליגט אין דער גראַמאַטיקער סטרוקטור. ייִדיש, ווי אַ מאָדערנע גערמאַנישע שפּראַך, ניצט מערסטנס אַן אַנאַליטישע גראַמאַטיק. דאָס מיינט אַז באַציִונגען צווישן ווערטער ווערן אויסגעדריקט דורך פּרעפּאָזיציעס, הילף-ווערבן און אַ באַשטימטן וואָרט-סדר (ספּעציעל דער V2-סדר, וווּ דאָס געבויגענע ווערב קומט תמיד אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ).
לאַטײַן, פֿאַרקערט, איז אַ הינטערשטעלטע, סינטעטישע שפּראַך וואָס פֿאַרלאָזט זיך אויף אַ קאָמפּליצירטער סיסטעם פֿון דעקלינאַציעס (פֿאַלן) און קאָניוגאַציעס (צײַטוואָרט-פֿאָרמען). לאַטײַן האָט זעקס גראַמאַטישע פֿאַלן: נאָמינאַטיוו, געניטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו, אַבלאַטיוו און וואָקאַטיוו. יעדער פֿאַל ענדערט דעם סופֿיקס פֿונעם נאָמענוואָרט אָדער אַדיעקטיוו, וואָס מאַכט די פּרעפּאָזיציעס אָפֿט מאָל איבעריק. דעריבער, אַז איר ווילט איבערזעצן אַ זאַץ ווי "דער פֿאָטער שרײַבט אַ בריוו מיט אַ פֿעדער", מוזט איר פֿאַרשטיין די גראַמאַטישע פֿונקציע פֿון יעדער וואָרט:
- דער פֿאָטער איז דער סוביעקט (נאָמינאַטיוו - pater).
- שרײַבט איז דאָס ווערב (שרײַבן - scribit).
- אַ בריוו איז דער דירעקטער אָביעקט (אַקוזאַטיוו - epistulam).
- מיט אַ פֿעדער דריקט אויס דעם אינסטרומענט, וואָס אין לאַטײַן ווערט אויסגעדריקט דורך דעם אַבלאַטיוו אָן אַ פּרעפּאָזיציע (calamo).
דער לאַטײַנישער זאַץ וועט דעריבער קלינגען: "Pater epistulam calamo scribit". דער סדר פֿון די ווערטער איז פֿלעקסיבלער ווי אין ייִדיש, אָבער דער קלאַסישער סטיל לייגט דאָס ווערב געוויינטלעך אין דעם סוף פֿונעם זאַץ.
צײַטוואָרט-סיסטעמען און מאָדאַליטעט
נאָך אַ וויכטיקער אַספּעקט איז די צײַטוואָרט-קאָניוגאַציע. אין ייִדיש זײַנען פֿאַראַן ווייניקערע סינטעטישע צײַטן. פֿאַר דעם עבר (פֿאַרגאַנגענהייט) ניצט ייִדיש כּמעט אויסשליסלעך דעם פּערפֿעקט (מיט די הילף-ווערבן "האָבן" אָדער "זײַן"). אין לאַטײַן זײַנען דאָ עטלעכע פֿאַרשיידענע עבֿר-פֿאָרמען: דעם אימפּערפֿעקט (פֿאַר אָנגעהאַלטענע אַקציעס), דעם פּערפֿעקט (פֿאַר אָפּגעשלאָסענע אַקציעס) און דעם פּלוסקואַמפּערפֿעקט (פֿאַר אַקציעס וואָס האָבן פּאַסירט פֿאַר אַן אַנדער עבֿר-אַקציע). דער איבערזעצער מוז גוט אָפּשאַצן דעם קאָנטעקסט פֿון דעם ייִדישן עבֿר צו קלײַבן די פּאַסיקע לאַטײַנישע צײַט.
אויך די מאָדוסן זײַנען גאָר פֿאַרשיידן. לאַטײַן פֿאַרלאָזט זיך שטאַרק אויפֿן קאָנדזשונקטיוו (coniunctivus) צו באַצייכענען באַדינגונגען, פֿאַרלאַנגען, צווייפֿלען און אונטערגעאָרדנטע זאַצן. אין ייִדיש ווערט דאָס אָפֿט מאָל געטאָן דורך די ווערטער "וואָלט", "זאָל" אָדער דורכן קאָנדיציאָנאַל. אָן אַ פּינקטלעכער אַנאַליז פֿון די לאַטײַנישע קאָנדזשונקטיוו-רעגולן קען די איבערזעצונג פֿאַרלירן איר אָריגינעלן זינען אָדער קלינגען אומנאַטירלעך.
דער קולטורעלער און לעקסיקאַלישער בריק
דער וואָקאַבולאַר שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקע מניעה. ייִדיש האָט אַ רײַכן אוצר פֿון ווערטער וואָס קומען פֿון לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש). די דאָזיקע ווערטער טראָגן מיט זיך ספּעציפֿישע ייִדישע רעליגיעזע, סאָציאַלע און עמאָציאָנעלע באַטײַטן (למשל: "צדקה", "חוצפּה", "נשמה", "נחת"). ווי אַזוי קען מען דאָס איבערזעצן אויף לאַטײַן, אַ שפּראַך וואָס איז געבוירן געוואָרן אין אַ פּאַגאַנישער קולטור און שפּעטער געוואָרן די קריסטלעכע שפּראַך פֿון אייראָפּע?
דער איבערזעצער מוז אָנווענדן איינע פֿון די פֿאָלגנדיקע סטראַטעגיעס:
- סעמאַנטישע אַנאַלאָגיע: געפֿינען אַ לאַטײַניש וואָרט וואָס דריקט אויס אַן ענלעכן קאָנסעפּט. פֿאַר "צדקה" קען מען ניצן caritas אָדער liberalitas, כאָטש די רעליגיעזע קאָנאָטאַציע איז ניט הונדערט פּראָצענט די זעלבע.
- דעסקריפּטיווע איבערזעצונג: מסביר זײַן דעם באַגריף מיט עטלעכע ווערטער. למשל, "חוצפּה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי impudentia singularis (אייגנאַרטיקע אומפֿאַרשעמטקייט).
- טראַנסליטעראַציע אָדער לאַטײַניזאַציע: אין געוויסע פֿילאָסאָפֿישע אָדער וויסנשאַפֿטשע טעקסטן קען מען איבערלאָזן דאָס ייִדישע וואָרט אין אַ לאַטײַניזירטער פֿאָרם (ווי עס איז געטאָן געוואָרן מיט העברעיִשע ווערטער אין דער לאַטײַנישער איבערזעצונג פֿון דער תּנ"ך, די ווולגאַטאַ).
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרעכער איבערזעצונג
אויב איר פּלאַנירט צו שרײַבן אָדער איבערזעצן טעקסטן פֿון ייִדיש אויף לאַטײַן, האַלט אין זינען די פֿאָלגנדיקע פּונקטן:
- אַנאַליזירט די סינטאַקסישע פֿונקציעס: איידער איר שרײַבט אַפֿילו איין לאַטײַניש וואָרט, צעטיילט דעם ייִדישן זאַץ אויף די גראַמאַטישע קאָמפּאָנענטן. וועלכער איז דער סוביעקט? וואָס איז דער אָביעקט? דאָס וועט אײַך העלפֿן צו קלײַבן די ריכטיקע דעקלינאַציעס און פֿאַלן.
- פֿאַרשטייט דעם סטיל פֿונעם טעקסט: לאַטײַן האָט פֿאַרשיידענע סטילן פֿון פֿאַרשיידענע תּקופֿות. די קלאַסישע לאַטײַן (פֿון ציצעראָ אָדער קעסאַר) איז זייער פֿאָרמאַל און ניצט לאַנגע, פּעריאָדישע זאַצן. די מיטלאַלטערישע לאַטײַן איז נעענטער צו די מאָדערנע אייראָפּעיִשע שפּראַכן און איז גרינגער צו איבערזעצן וואָרט-בײַ-וואָרט. קלײַבט דעם סטיל וואָס פּאַסט פֿאַר אײַער ציל.
- נעמט צו הילף נײַ-לאַטײַנישע קוואַלן: ייִדיש שרײַבט אָפֿט מאָל וועגן מאָדערנע זאַכן פֿון אונדזער טאָג-טעגלעכן לעבן. זינט לאַטײַן ווערט נאָך אַלץ געניצט אין דעם וואַטיקאַן און אין פֿאַרשיידענע אַקאַדעמישע ספֿערעס, עקזיסטירן ספּעציעלע ווערטערביכער פֿאַר נײַ-לאַטײַן (Neo-Latin) וואָס פֿאָרמולירן נײַע ווערטער פֿאַר טעלעפֿאָנען, קאָמפּיוטערס און מאָדערנע פּאָליטישע באַגריפֿן.
- היט זיך פֿון ליטעראַלער איבערזעצונג: אַ וואָרט-צו-וואָרט איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף לאַטײַן וועט כּמעט תמיד פֿירן צו אַן אומפֿאַרשטענדלעכן אָדער גראַמאַטיש פֿאַלשן רעזולטאַט. מען מוז איבערזעצן די געדאַנקען, ניט די ווערטער.
די ראָלע פֿון פּראָסאָדיע און ריטם
אין דער ייִדישער ליטעראַטור שפּילט דער עמאָציאָנעלער טאָן און דער ריטם פֿון דער שפּראַך אַ ריזיקע ראָלע. לאַטײַן, ספּעציעל אין פּאָעזיע אָדער רעדנערקונסט, פֿאַרלאָזט זיך אויף לאַנגע און קורצע וואָקאַלן (קוואַנטיטאַטיווע מעטריק). כאָטש ייִדישע פּאָעזיע ניצט אַן אַקצענטירטע מעטריק (ווי דײַטש אָדער ענגליש), פֿאָדערט די לאַטײַנישע פּאָעזיע אַ גאָר אַנדערן צוגאַנג. אויב מען וויל איבערזעצן ייִדישע לידער אָדער פּאָעמעס, מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי ער וויל אָפּהיטן דעם ייִדישן גראַם צי ער וויל זיך צופּאַסן צו די קלאַסישע לאַטײַנישע מעטערס (ווי דעם העקסאַמעטער).
צו דערגרייכן צופֿרידנשטעלנדיקע רעזולטאַטן פֿאָדערט זיך צײַט און געדולד. דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף לאַטײַן קען דינען ווי אַ קולטורעלע בריק צווישן דער רײַכער אַשכּנזישער ירושה און דער קלאַסישער אייראָפּעיִשער טראַדיציע, וואָס העלפֿט צו דערלאַנגען אַן אינטערנאַציאָנאַלע פּערספּעקטיוו אויף אונדזער אייגענער קולטור און ליטעראַטור.