መግቢያ፡ የሁለቱ ቋንቋዎች ታሪካዊ እና ባህላዊ አውድ
አማርኛ እና ሲቡአኖ (Cebuano) በዓለማችን ላይ ካሉ እጅግ የበለፀጉ የቋንቋ ሥርዓቶች መካከል የሚመደቡ ቢሆንም፣ የሚገኙበት የቋንቋ ቤተሰብ እና የሚነገሩበት መልክዓ-ምድራዊ ክልል እጅግ የተራራቀ ነው። አማርኛ ከሴማዊ የቋንቋ ቤተሰብ የሚመደብ እና በኢትዮጵያ ውስጥ በሰፊው የሚነገር፣ ረጅም የጽሑፍ ታሪክ ያለው እና የራሱ የሆነ የኢትዮጵያ የፊደል ሥርዓትን (ግዕዝ) የሚጠቀም ቋንቋ ነው። በሌላ በኩል ሲቡአኖ የኦስትሮኔዢያ (Austronesian) የቋንቋ ቤተሰብ አባል ሲሆን፣ በዋናነት በፊሊፒንስ መካከለኛ እና ደቡባዊ ክፍሎች (በተለይም በቪሳያስ እና ሚንዳናኦ አካባቢዎች) ከሰላሳ ሚሊዮን በላይ ተናጋሪዎች ያሉት ቋንቋ ነው። በእነዚህ ሁለት ቋንቋዎች መካከል የትርጉም ሥራዎችን ማከናወን በቀጥታ የሚገናኙበት የቃላት መዝገብ ወይም ሰፊ የትርጉም ልምድ ባለመኖሩ ምክንያት ልዩ የቋንቋ ጥናት እና ሙያዊ ክህሎትን ይጠይቃል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ሲቡአኖ በሚተረጎምበት ወቅት የሚያጋጥሙ መዋቅራዊ፣ ሰዋሰዋዊ እና ባህላዊ ተግዳሮቶችን በመተንተን ተግባራዊ የትርጉም ስልቶችን ያቀርባል።
1. የአረፍተ ነገር መዋቅር እና የቃል ቅደም ተከተል ልዩነቶች
በአማርኛ እና በሲቡአኖ መካከል ያለው ዋነኛው ሰዋሰዋዊ ልዩነት የአረፍተ ነገር ግንባታ ቅደም ተከተል ላይ ነው። አማርኛ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የቋንቋ መዋቅር አለው። ይህ ማለት በአማርኛ አረፍተ ነገር ውስጥ ግሥ ሁልጊዜ በዓረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ ይቀመጣል። ለምሳሌ “ልጁ መጽሐፉን አነበበ” በሚለው ዓረፍተ ነገር ውስጥ “አነበበ” የሚለው ግሥ መጨረሻ ላይ ይገኛል። በአንጻሩ ሲቡአኖ የግሥ-ባለቤት-ተሳቢ (Verb-Subject-Object ወይም VSO) አቀማመጥን ይከተላል። በሲቡአኖ ቋንቋ ድርጊቱ ወይም ግሡ በአረፍተ ነገሩ መጀመሪያ ላይ ይመጣል። ከላይ የተጠቀሰውን ዓረፍተ ነገር ወደ ሲቡአኖ ስንቀይረው “Gibasa sa bata ang libro” (አነበበ ልጁ መጽሐፉን) የሚል መዋቅር ይይዛል። ይህ መዋቅራዊ ሽግግር ተርጓሚው የአረፍተ ነገሩን ክፍሎች በሙሉ በአዲስ መልክ እንዲያደራጅ እና የአንባቢውን ትኩረት እንዳይበታትን ጥንቃቄ እንዲያደርግ ያስገድደዋል።
በተጨማሪም በአማርኛ ውስጥ ቅፅሎች ከስሞች በፊት ይቀመጣሉ (ለምሳሌ፡ “ትልቁ ቤት”)። በሲቡአኖ ሰዋስው ውስጥ ግን ቅፅሎች ከስም በፊት ወይም በኋላ ሊቀመጡ የሚችሉ ሲሆን በመካከላቸው “nga” ወይም “g” የተባሉ አገናኝ ቃላትን (linkers) መጠቀም ግዴታ ነው። ለምሳሌ “dako nga balay” ወይም “balay nga dako” (ትልቅ ቤት) ተብሎ ይጻፋል። ይህንን ሰዋሰዋዊ ትስስር በትክክል አለመረዳት የትርጉሙን ፍሰት ከተፈጥሯዊ የቋንቋ ዘይቤ ውጭ ያደርገዋል።
2. የሞርፎሎጂ (Morphology) እና የግሥ አወቃቀር ልዩነቶች
አማርኛ እና ሲቡአኖ እጅግ ውስብስብ የሆኑ የቃላት መፍጠሪያ እና ማርቢያ መንገዶች አሏቸው። በአማርኛ ውስጥ ግሦች በዋናነት በስርወ-ቃላት (roots) እና በቅጦች (patterns) ላይ ተመስርተው የሚገነቡ ሲሆን፣ ባለቤቱን፣ ተሳቢውን፣ ጾታን፣ ቁጥርን እና የክብር ደረጃን ለማሳየት ቅድመ-ቅጥያዎች እና ተከታይ-ቅጥያዎች በሰፊው ጥቅም ላይ ይውላሉ። በሲቡአኖ ውስጥ ግን አፊክሴሽን (affixation) ወይም ቅጥያዎችን በቃላት መጀመሪያ፣ መሃል እና መጨረሻ ላይ በመጨመር አዳዲስ ትርጉሞችን የመፍጠር ሂደት እጅግ የጎላ ነው።
በተለይም በሲቡአኖ ውስጥ ያለው “የትኩረት ሥርዓት” (Focus/Trigger System) ለአማርኛ ተናጋሪዎች ለመረዳት አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል። ይህ ሥርዓት በአረፍተ ነገር ውስጥ ለተሳቢው፣ ለባለቤቱ፣ ለድርጊቱ መሣሪያ ወይም ለድርጊቱ ቦታ ልዩ ትኩረት ለመስጠት በተለያዩ የግሥ ቅጥያዎች አማካኝነት ይገለጻል። ተርጓሚው በአማርኛ የተጻፈውን ጽሑፍ ዋና ትኩረት በመለየት፣ በሲቡአኖ ውስጥ የትኛውን የግሥ ትኩረት ቅጥያ (እንደ actor focus, object focus, locative focus የመሳሰሉትን) መጠቀም እንዳለበት መወሰን አለበት። ይህ ካልሆነ የዓረፍተ ነገሩ ዋና መልዕክት ሊዛባ ወይም ግልጽነት ሊያጣ ይችላል።
3. የባህል አውድ እና የአካባቢያዊነት (Localization) አስፈላጊነት
ማንኛውም ትርጉም ያለ ባህላዊ አውድ የተሟላ ሊሆን አይችልም። የኢትዮጵያ እና የፊሊፒንስ ማኅበረሰባዊ ህይወት፣ እምነት እና ልማዶች እጅግ የተለዩ ናቸው። በመሆኑም በአማርኛ ጽሑፎች ውስጥ የሚገኙ ማኅበራዊ እና ሃይማኖታዊ ፅንሰ-ሀሳቦችን ወደ ሲቡአኖ ማስተላለፍ ሰፊ ጥናት ይጠይቃል። ለምሳሌ እንደ “ሰንበት”፣ “ተዝካር”፣ “ማኅበር” ወይም እንደ “ጎጆ ቤት” እና “እንጀራ” ያሉ የባህል መገለጫዎች በሲቡአኖ ቋንቋ ቀጥተኛ አቻ የላቸውም። በእንደዚህ ዓይነት ሁኔታዎች ውስጥ ተርጓሚው የሚከተሉትን ስልቶች መጠቀም ይችላል፦
- ገላጭ ትርጉም (Descriptive Equivalence)፦ የቃሉን ትክክለኛ ምንነት በአጭር ገላጭ ዓረፍተ ነገር በሲቡአኖ ማብራራት።
- ባህላዊ አቻ (Cultural Substitution)፦ በሲቡአኖ ባህል ውስጥ ተመሳሳይ ይዘት ወይም ማኅበራዊ ፋይዳ ያለውን ቃል መተካት።
- የቃላት ብድር (Loanwords/Transliteration)፦ ቃሉን በሲቡአኖ ድምፅ አጻጻፍ ወስዶ ማስታወሻ ማስቀመጥ።
በተጨማሪም ሲቡአኖ ረጅም የስፓኒሽ ቅኝ ግዛት ታሪክ የነበረው በመሆኑ፣ በቋንቋው ውስጥ በርካታ የስፓኒሽ ብድር ቃላት ይገኛሉ። ለምሳሌ ለቀናት፣ ለሰዓታት እና ለቁጥሮች አብዛኛውን ጊዜ ከስፓኒሽ የመጡ ቃላትን ይጠቀማሉ። ተርጓሚው ይህንን ተረድቶ ይበልጥ ዘመናዊ እና ተፈጥሯዊ የሆነውን የቃላት አጠቃቀም መምረጥ ይኖርበታል።
4. በመካከለኛ ቋንቋ (Pivot Language) የመጠቀም ተግዳሮቶች እና መፍትሄዎች
አማርኛን በቀጥታ ወደ ሲቡአኖ የሚተረጉሙ ባለሙያዎች ቁጥር እጅግ አነስተኛ በመሆኑ፣ በአሁኑ ወቅት አብዛኛዎቹ የትርጉም ሥራዎች የሚከናወኑት እንግሊዝኛን እንደ መካከለኛ ቋንቋ (Pivot Language) በመጠቀም ነው። ይህ ሂደት በመጀመሪያ ይዘቱን ከአማርኛ ወደ እንግሊዝኛ መተርጎምን፣ በመቀጠልም ከእንግሊዝኛ ወደ ሲቡአኖ ማስተላለፍን ያካትታል። ይህ ዘዴ ሥራውን ለማቅለል ቢረዳም፣ የሚከተሉትን አደጋዎች ያስከትላል፦
- የመልዕክት መጥፋት (Information Loss)፦ በእንግሊዝኛ ቋንቋ ውስጥ የሌሉ የአማርኛ ባህላዊ እና ሰዋሰዋዊ ረቂቅነቶች በመጀመሪያው የትርጉም ምዕራፍ ላይ ሊጠፉ ይችላሉ።
- ድርብ ስህተት (Double Error)፦ ከአማርኛ ወደ እንግሊዝኛ በሚደረገው ትርጉም ላይ የተፈጠረ ስህተት በቀጥታ ወደ ሲቡአኖው ትርጉም ይተላለፋል።
ይህንን ችግር ለመቅረፍ ተርጓሚው በእንግሊዝኛው ትርጉም ላይ ብቻ ሳይተማመን፣ የመጀመሪያውን የአማርኛ ምንጭ ጽሑፍ ከአውዱ ጋር በቅርበት መመርመር እና የመጨረሻውን የሲቡአኖ ትርጉም ትክክለኛነት ከዋናው ይዘት ጋር ማረጋገጥ ይኖርበታል።
5. ውጤታማ የትርጉም ስልቶች እና ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ሲቡአኖ የሚደረገውን የትርጉም ጥራት ለማረጋገጥ የሚከተሉትን ተግባራዊ ምክሮች መጠቀም ያስፈልጋል፦
- የቃላት ዝርዝር እና መዝገበ-ቃላት (Glossary Creation) ማዘጋጀት፦ ከመተርጎምዎ በፊት በጽሑፉ ውስጥ በተደጋጋሚ ጥቅም ላይ የሚውሉ ቃላትን እና ቴክኒካዊ ፅንሰ-ሀሳቦችን ለይቶ አቻ ትርጉማቸውን መወሰን። ይህ በትርጉሙ ውስጥ ወጥነትን ለመጠበቅ ይረዳል።
- የተፈጥሯዊ ፍሰት ትኩረት (Natural Flow)፦ የአረፍተ ነገሮችን ርዝመት ማሳጠር እና የሲቡአኖን ንቁ/ተገብሮ (Active/Passive) አጠቃቀም የቋንቋውን ባህሪ በጠበቀ መልኩ መተግበር።
- በአፍ መፍቻ ተናጋሪ ማረጋገጥ (Native Review)፦ ተርጉመው የጨረሱትን ጽሑፍ የሲቡአኖ ቋንቋ የአፍ መፍቻ በሆነው ባለሙያ በጥንቃቄ እንዲገመገም እና እንዲስተካከል ማድረግ። ይህ ጽሑፉ የፊሊፒንስ አንባቢዎችን በቀላሉ እንዲስብ ያደርገዋል።
ማጠቃለያ
በአጠቃላይ ከአማርኛ ወደ ሲቡአኖ መተርጎም ሰፊ የቋንቋ እና የባህል ትስስርን የሚጠይቅ ረቂቅ ተግባር ነው። የቋንቋዎቹን መዋቅራዊ ልዩነቶች መረዳት፣ የአረፍተ ነገር ግንባታ ቅደም ተከተልን ማስተካከል እና የባህል አካባቢያዊነትን (Localization) በትክክል መተግበር ጥራት ላለው የትርጉም ሥራ መሠረቶች ናቸው። በእነዚህ ስልቶች በመታገዝ በሁለቱ ማኅበረሰቦች መካከል ያለውን የኮሙዩኒኬሽን ድልድይ ይበልጥ ማጠናከር ይቻላል።