I loko o ka honua o ka unuhi ʻōlelo, he mea kupaianaha ka hoʻohālikelike ʻana i ʻelua ʻōlelo i pili ʻole ma ke koko kumu, akā, he waiwai nui ko lāua mōʻaukala a me ka hohonu o ko lāua ʻano palapala. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he lālā ia o ka ʻohana ʻōlelo Polenekia (Austronesian), a ʻo ka ʻōlelo Lākina, he ʻōlelo ʻĪkalia kahiko ia mai ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-Eulopa. Ke unuhi ka mea kākau mai kekahi a i kekahi, ʻaʻole ia he hoʻololi wale nō i nā huaʻōlelo; he huakaʻi ia ma waena o nā noʻonoʻo e pili ana i ke ao holoʻokoʻa, ka pilina kanaka, a me ka waihoʻoluʻu o ka moʻomeheu. He mea nui ka ʻike ʻana i nā lula piliolelo, nā kūlana noʻonoʻo, a me nā mākau unuhi e pono ai no ka hoʻokō pono ʻana i kēia hana paʻakikī akā hoihoi loa.
Nā ʻAno ʻŌlelo ʻElua: Kahi i Kaʻawale ai ke Kahua
He ʻōlelo analitika (analytic language) ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻO ia hoʻi, hoʻohana ʻia nā hunaʻōlelo (particles) no ka hōʻike ʻana i ka pilina o nā huaʻōlelo a me ka manawa (tense/aspect). ʻAʻole loli ka hope o ka inoa a i ʻole ka welelau o ka haʻina (verb) e like me ka hana pinepine ʻia ma nā ʻōlelo ʻEulopa. Eia naʻe, he ʻōlelo hoʻokuʻikahi a maʻalea loa ka ʻōlelo Lākina (highly inflected/synthetic language). Ma ka Lākina, pili ke ʻano o ka huaʻōlelo i kona welelau (suffix), a hōʻike kēlā welelau i ke kuse (case), ke kāne/wahine (gender), a me ka nui (number) no ka inoa; a no ka haʻina hoʻi, hōʻike ia i ka manawa, ka leo (active/passive), a me ke kino (person). No laila, ʻo ka pilikia mua o ka mea unuhi, ʻo ia ke kūkulu hou ʻana i kahi kūkulu māmā o ka Hawaiʻi i loko o ke kūkulu paʻa a koʻikoʻi o ka Lākina.
Mai ka VSO a i ke Kūʻokoʻa o ka Lākina
Pili ke ʻano o ka piliolelo Hawaiʻi i ke kaʻina huaʻōlelo ʻo ka Haʻina-Poʻo-Māka (Verb-Subject-Object a i ʻole VSO). He kaʻina paʻa kēia e kuhikuhi ana i ka holo o ka manaʻo. No ka laʻana: "E inu ana ke aliʻi i ka wai." Ma kēia hopunaʻōlelo, ʻo "E inu ana" ka haʻina (verb), ʻo "ke aliʻi" ka poʻo (subject), a ʻo "i ka wai" ka māka (object). A laila, inā mākou e nānā i ka Lākina, ʻaʻole paʻa ke kaʻina o nā huaʻōlelo no ka mea ua maopopo ka hana a kēlā me kēia huaʻōlelo ma o ka welelau. Hiki ke ʻōlelo ʻia: "Rex aquam bibit" (Aliʻi i ka wai inu) a i ʻole "Aquam bibit rex." Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ke kālele ʻana o ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi (e like me ka hoʻohana ʻana iā "O" a i ʻole ke kālele ʻo ka haʻina) a hoʻohana i ke kaʻina huaʻōlelo kūpono ma ka Lākina no ka hōʻike ʻana i kēlā koʻikoʻi hoʻokahi.
Nā ʻAoʻao o ka Manawa a me ke ʻAno o ka Hana
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, koʻikoʻi ke ʻano o ka hana (aspect) ma mua o ka manawa paʻa (tense). Hoʻohana kākou i nā hunaʻōlelo e hōʻike ai inā ua paʻa ka hana (ua), ke hoʻomau ʻia nei (ke... nei), a i ʻole e hana ʻia ana ma mua (e... ana). Ma ka Lākina, he hui pū ia o ka manawa a me ke ʻano. ʻEono mau manawa nui ko ka Lākina (Present, Imperfect, Future, Perfect, Pluperfect, Future Perfect) i hoʻokaʻawale ʻia ma ke ʻano o ka hana i hoʻopau ʻia a me ka hana i hoʻopau ʻole ʻia. Aia ma lalo iho nei kekahi palapala hoʻohālikelike i nā ʻano ʻelua no ka kōkua ʻana i ka unuhi ʻana ma waena o kēia mau ʻōlelo:
| ʻŌlelo Hawaiʻi | ʻAno Piliolelo Hawaiʻi | Māka Lākina Kūpono | Laʻana Unuhi (Lākina) |
|---|---|---|---|
| Ke kōkua nei au | Ko kēia manawa (Imperfective/Present) | Present Indicative | Adiuvo (Kōkua au) |
| Ua kōkua au | Ua hoʻopau ʻia (Perfective) | Perfect Indicative | Adiuvi (Ua pau koʻu kōkua ʻana) |
| E kōkua ana au | Ko kēia mua aku (Future/Inceptive) | Future Active Indicative | Adiuvabo (E kōkua ana au) |
| E kōkua au (ke kauoha) | Kauoha / Manaʻo kuko (Subjunctive) | Imperative / Subjunctive | Adiuva / Adiuves (E kōkua ʻoe) |
Ka Unuhi ʻAna i ke Kaona a me ke Ea o ka ʻŌlelo Hawaiʻi
ʻO ka ʻaʻa nui loa i ka mea unuhi mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia ke "kaona"—ʻo ia hoʻi ka manaʻo hūnā e waiho ana ma lalo o nā huaʻōlelo kumu. He waiwai ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā huaʻōlelo e pili ana i ke kai, ka makani, ka ua, a me ke kuahiwi, a ua hoʻohana pinepine ʻia kēia mau mea e hōʻike ai i nā manaʻo pili kanaka. ʻO ke "aloha," ʻo ka "mana," ʻo ka "pono," a me ka "ʻāina," he mau manaʻo hohonu ia ʻaʻole hiki ke unuhi maʻalahi ʻia me ka huaʻōlelo hoʻokahi ma ka Lākina. No ka laʻana, ke unuhi ʻia ke "aloha," he koho ko ka mea unuhi ma waena o amor (aloha pili hoʻoipoipo a i ʻole pili ʻohana), caritas (aloha maʻemaʻe, aloha Akua), a i ʻole pietas (ke aloha a me ka mālama i ka ʻohana a me ka ʻāina hānau). He mea nui ke koho pono ʻana i ka huaʻōlelo e paʻa ai ka ʻuhane o ka mea i kākau ʻia.
Nā ʻIkepili a me nā Manaʻo Kōkua no ka Unuhi Kūleʻa
- Mālama i ka pōʻaiapili: E heluhelu i ka paukū holoʻokoʻa ma ka ʻōlelo Hawaiʻi ma mua o ka hoʻomaka ʻana e kākau ma ka Lākina. E ʻimi i ke kumu o ka manaʻo, ʻaʻole ka huaʻōlelo wale nō.
- Ka hoʻokaʻawale ʻana i ka O a me ka A: Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, koʻikoʻi nā kino ʻaʻano o ke kāne/wahine a i ʻole ka pili ʻana (kino ʻō a me kino ʻā). Ma ka Lākina, ʻo ka Genitive case ka mea hoʻohana nui ʻia no ka pili, akā hiki ke hoʻohana i nā pronouns possessive (suus, tuus, meus) me ka maopopo.
- Nā inoa ʻāina a me nā akua: Ke unuhi i nā inoa o nā akua Hawaiʻi (Kāne, Kanaloa, Lono, Kū), hiki ke waiho wale iā lākou ma ke ʻano he mau inoa kūpono (proper nouns) me ka hōʻailona kuse Lākina kūpono (declension) a i ʻole e hoʻohālikelike ʻia me nā akua Roma (e like me ke kapa ʻana iā Kū ʻo ka Mars o Hawaiʻi, ʻoiai he hana akahele loa kēia).
- Ka nānā ʻana i nā hopena kuse: Ma muli o ka loaʻa ʻole o nā kuse ma ka Hawaiʻi (he mau hunaʻōlelo wale nō e like me i, ma, mai, no, o), pono e maopopo ka mea unuhi i ka hana a kēlā me kēia hunaʻōlelo ma ka hopunaʻōlelo i hiki ke koho ʻia ka Ablative, Dative, a i ʻole Accusative kūpono ma ka Lākina.
ʻO ka hopena, ʻo ka unuhi ʻana ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Lākina, he alahaka ia ma waena o ʻelua moʻomeheu koʻikoʻi o ka honua. Ma o ka hoʻomaopopo hohonu ʻana i nā pilina piliolelo, ka mana o ke kaona, a me ke kūkulu ʻana i nā huaʻōlelo kūpono ma ka Lākina, hiki iā kākou ke mālama i ka nani a me ka mana o ka manaʻo Hawaiʻi i loko o ka ʻōlelo mau loa o nā Roma kahiko.