Монгол болон перс (фарси) хэлний харилцан нөлөөлөл нь түүхийн урт удаан хугацаанд, ялангуяа Дундад зууны үеийн Ил Хаант Улсын дипломат харилцаа, худалдаа арилжааны замаар идэвхтэй хөгжиж ирсэн түүхтэй. Өнөөдөр даяаршлын эрин үед хоёр орны соёлын болон эдийн засгийн хамтын ажиллагаа гүнзгийрэх хирээр монгол хэлнээс перс хэл рүү хөрвүүлэх мэргэжлийн орчуулагчдын хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэж байна. Монгол болон перс хэлнүүд нь өөр өөр хэлний язгуурт (Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал хэл, Перс хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын аналитик хэл) хамаардаг хэдий ч өгүүлбэрийн бүтэц болон зарим нэг хэл шинжлэлийн шинж чанараараа гайхалтай ижил төстэй талуудыг агуулдаг. Энэхүү өгүүлэлд хоёр хэлний хоорондох орчуулгын үйл явц, тэдгээрийн нарийн нуанс, түгээмэл тулгардаг бэрхшээлүүдийг хэрхэн шийдвэрлэх талаар дэлгэрэнгүй зөвлөмжүүдийг багтаалаа.
Өгүүлбэрийн Бүтцийн Ижил Төсөө ба Зөрүүтэй Талууд
Монгол хэлнээс перс хэл рүү орчуулах явцыг хөнгөвчилдөг хамгийн гол хүчин зүйл бол өгүүлбэрийн синтаксис буюу гишүүдийн дараалал юм. Хоёр хэл хоёулаа SOV (Subject-Object-Verb) буюу "Өгүүлэгдэхүүн - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" гэсэн бүтэцтэй. Англи, орос эсвэл хятад хэл шиг SVO (Subject-Verb-Object) бүтэцтэй хэлнүүдтэй харьцуулахад монгол хэлний өгүүлбэрийн логик дарааллыг перс хэл рүү шууд шилжүүлэх боломжтой байдаг. Жишээлбэл:
- Монгол хэлээр: "Би сургууль руу явж байна." (Би - Өгүүлэгдэхүүн, сургууль руу - Орон байрын тодотгол/тусагдахуун, явж байна - Өгүүлэхүүн)
- Перс хэлээр: "من به مدرسه میروم" (Man be madrese miravam) (Man [Би] - Өгүүлэгдэхүүн, be madrese [сургууль руу] - Тусагдахуун/Байц, miravam [явж байна] - Өгүүлэхүүн)
Гэсэн хэдий ч дэлгэрэнгүй өгүүлбэрүүд, ялангуяа тодотгол гишүүдийн байршил дээр томоохон ялгаа гардаг. Монгол хэлэнд тодотгол үг нь (жишээ нь: улаан цэцэг, миний ном) үргэлж тодотгуулж буй үгийнхээ өмнө ордог бол перс хэлэнд "Изафет" (Ezafe) хэмээх хэл зүйн тусгай холбох бүтцийн тусламжтайгаар тодотгол нь нэр үгийнхээ араас ордог. Жишээлбэл, перс хэлээр "цэцэг улаан" эсвэл "ном миний" гэх мэт дарааллаар илэрхийлэгддэг тул орчуулагч өгүүлбэрийг найруулахдаа үгийн байршлыг соргог мэдэрч өөрчлөх шаардлагатай.
Залгамал (Агглютинатив) ба Аналитик Хэлний Холбоос
Монгол хэл нь залгамал хэлний ангилалд багтдаг бөгөөд үгийн үндэс, язгуур дээр тийн ялгал, олон тоо, хамаатуулах нөхцөл зэрэг хэл зүйн утгуудыг ар араас нь залгаж илэрхийлдэг онцлогтой. Жишээлбэл, "найзуудаасаа" гэдэг үгэнд найз (язгуур), -ууд (олон тоо), -аас (гарахын тийн ялгал), -аа (өөртөө хамаатуулах нөхцөл) цөм багтсан байдаг. Харин перс хэл нь аналитик шинж чанарыг түлхүү агуулдаг тул ийм утгуудыг бие даасан туслах үг болон угтвар үг (preposition)-үүдээр илэрхийлнэ.
Монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдийг перс хэлний угтвар үгүүдээр зөв дүйцүүлэх нь маш чухал юм. Тухайлбах:
- Өгөх оршихын тийн ялгал (-д/-т)-ыг перс хэлний "به" (be) эсвэл "در" (dar) угтвар үгээр;
- Гарахын тийн ялгал (-аас/-ээс)-ыг перс хэлний "از" (az) угтвар үгээр;
- Заахын тийн ялгал (-ыг/-ийг)-ыг перс хэлний тодорхой тусагдахууны дараа ордог "را" (rā) бүтцээр тус тус оновчтой хөрвүүлнэ.
Хэл Зүйн Хүйсний Ангилал ба Түүний Нөлөө
Европ хэлнүүдээс ялгаатай нь монгол болон перс хэлнүүд нь хэл зүйн хүйс (gender)-ийн ангилал байдаггүйгээрээ ижил юм. Энэ нь орчуулгын явцад гардаг олон төвөгтэй асуудлуудыг шийддэг. Жишээ нь, гуравдагч этгээдийг заахдаа англи хэлний "he" болон "she" гэж ялгадаг шиг ялгаа эдгээр хэлэнд байхгүй. Монгол хэлний "тэр" гэдэг төлөөний үг перс хэлний "او" (u) гэдэг үгтэй утга болон хэрэглээний хувьд бүрэн нийцдэг. Гэвч зохиолын баатрууд эсвэл албан бичгийн утга санааг илэрхийлэхэд хүйсийн ялгааг контекстээр дамжуулж зөв найруулах нь орчуулагчийн мэдрэмжээс шууд хамаарна.
Соёлын ба Түүхийн Ижил Төсөө: Үгийн Сангийн Харилцан Нөлөөлөл
Монгол ба перс соёлын олон зууны харилцааны үр дүнд монгол хэлэнд перс гаралтай олон үг орж ирсэн байдаг. Жишээлбэл:
- Чихэр (персээр: شکر - shekar)
- Дэвтэр (персээр: دفتر - daftar)
- Базар (персээр: بازار - bāzār, монгол хэлний орон нутгийн нэршил болон түүхэн сурвалжид бий)
- Харш (персээр: قصر - qasr эсвэл түүхэн холбоотой бусад хэлбэрүүд)
Мэргэжлийн орчуулагчид эдгээр түүхэн үгсийг мэдэх нь орчуулгыг илүү яруу, соёлын хувьд ойр дотно болгоход тусалдаг. Нөгөө талаас, монголын уламжлалт нүүдлийн аж ахуй, мал сүргийн зүс, нас, зан авирыг илэрхийлсэн маш нарийн нэр томьёог перс хэл рүү хөрвүүлэхэд шууд дүйцэх үг байдаггүй тул тайлбарласан орчуулга болон дөхүү утгат үгсийг контекстод тааруулан хэрэглэх шаардлага тулгарна.
Монгол Хэлнээс Перс Хэл Рүү Орчуулах Практик Зөвлөмжүүд
Орчуулгын ажлын чанарыг шинэ шатанд гаргахын тулд дараах зөвлөмжүүдийг дагаж мөрдөөрэй:
- Изафет (Ezafe) бүтцийг нягтлах: Перс хэлний нэр үгийн холбоосыг заадаг энэхүү дүрмийг зөв хэрэглэж сурах хэрэгтэй. Монгол хэлний харьяалахын тийн ялгалаар холбогдсон бүтцүүд перс хэлэнд хэрхэн изафетоор хувирч байгааг нарийн шалга.
- "Таароф" (Ta'arof) буюу соёлын ёс зүйг харгалзах: Перс соёлд хүндэтгэл болон эелдэг харилцааны "Таароф" хэмээх бичигдээгүй хууль бий. Эх сурвалж дахь шууд, тодорхой өгүүлбэрүүдийг перс хэлний хүндэтгэлийн хэлбэр болон нийгмийн харилцааны хэм хэмжээнд нийцүүлэн уян хатан найруулах хэрэгтэй.
- Үгийн шууд утгаас татгалзаж, утга зүйн найруулгыг эрхэмлэх: Ялангуяа хэвшмэл хэллэг, зүйр цэцэн үгсийг шууд үгчилж орчуулахаас зайлсхий. Хоёр ард түмний сэтгэлгээний онцлогт тохирсон ижил утгатай зүйр үгсийг олж дүйцүүлэх нь хамгийн оновчтой арга юм.
- Олон талт толь бичиг, мэдээллийн сан ашиглах: Шууд монгол-перс толь бичиг ховор тул англи, орос, перс хэлний гурвалсан харьцуулсан судалгааг хийж, орчин үеийн перс хэлний үгийн хэрэглээг давхар хянах нь алдаа гарахаас сэргийлнэ.
Монгол хэлнээс перс хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн хэлний дүрмүүдийг хөрвүүлэх төдий зүйл биш бөгөөд хоёр орны соёл, сэтгэлгээний түүхийг гүүрлэн холбож буй бүтээлч үйл явц юм. Дээрх хэл шинжлэлийн онцлог болон практик аргуудыг сайтар эзэмшсэнээр уншигч олонд хүртээлтэй, чанартай орчуулгыг туурвих боломжтой болно.