Að þýða á milli íslensku og basknesku (euskara) er einhver flóknasta áskorun sem þýðandi getur tekist á við. Þessi tvö tungumál eiga sér engar sameiginlegar rætur; íslenska er indóevrópskt mál af norðurgermönskum uppruna, á meðan baskneska er einangrað tungumál (e. language isolate) sem á sér enga þekkta ættingja í heiminum. Vegna þessa er málfræðilegur, setningafræðilegur og hugtakalegur munur á milli þeirra gífurlegur. Fyrir vikið krefst þýðingarferlið mun meira en einungis orðabókarflettinga; það krefst djúprar málvísindalegrar þekkingar og næmrar menningarlegrar aðlögunar.
Málfræðilegur grundvöllur: Gerð og eðli mála
Til að skilja áskoranirnar við að þýða á milli þessara mála þarf fyrst að líta á innri gerð þeirra. Íslenska er beygingarmál (e. inflectional language) þar sem nafnorð, lýsingarorð og sagnir breytast til að sýna beygingarfall, kyn og tölu. Baskneska er hins vegar samloðunarmál (e. agglutinative language). Í stað þess að breyta orðstofnum eða nota mörg sjálfstæð smáorð (forsetningar o.fl.), límir baskneska ýmis viðskeyti aftan á orðstofna til að gefa til kynna hlutverk þeirra í setningunni.
Sem dæmi má nefna baskneska orðið yfir hús, etxe:
- Etxea: Húsið (eintala, nefnifall/absolútíf)
- Etxean: Í húsinu (staðarfall)
- Etxeetatik: Frá húsunum (sviffall, fleirtala)
- Etxerantz: Í átt að húsinu
Fyrir íslenskan þýðanda þýðir þetta að einfaldur forsetningarliður á íslensku (t.d. „til hússins“ eða „frá húsunum“) breytist í eitt flókið samsett orð á basknesku. Þetta krefst mikillar nákvæmni svo að viðskeytin endurspegli rétta málfræðilega afstöðu.
Ergatíf-absolútíf kerfið gegn nefnifalls-þolfalls kerfi
Einn stærsti munurinn á málaættunum liggur í því hvernig frumlag og andlag eru merkt í setningum. Íslenska notar nefnifalls-þolfalls kerfi (e. nominative-accusative). Hér er frumlag setningarinnar alltaf í nefnifalli, hvort sem sögnin er áhrifslaus eða áhrifssögn (t.d. „Ég sef“ og „Ég sé þig“).
Baskneska notar hins vegar ergatíf-absolútíf kerfi (e. ergative-absolutive). Þetta þýðir að:
- Frumlag áhrifslausrar sagnar (intransitive verb) og andlag áhrifssagnar (transitive verb) fá sömu merkingu, kallað absolútíf (sem hefur oftast ekkert viðskeyti eða endar á -a).
- Frumlag áhrifssagnar fær sérstaka merkingu, kallað ergatíf, sem einkennist af viðskeytinu -ek.
Skoðum dæmi á basknesku til að skýra þetta:
Gisli etorri da. (Gísli er kominn. Hér er Gísli frumlag áhrifslausrar sagnar og er í absolútíf-falli).
Gisliek liburua erosi du. (Gísli keypti bókina. Hér er Gísli frumlag áhrifssagnar og tekur ergatíf-viðskeytið -ek, á meðan bókin, liburua, er í absolútíf-falli).
Þessi gerðarmunur veldur því að þýðendur verða að greina setningagerðina á íslensku til hlítar áður en þeir hefja yfirfærslu yfir á basknesku, þar sem röng fallnotkun á frumlagi getur gerbreytt merkingu setningarinnar eða gert hana óskiljanlega.
Orðaröð og upplýsingaflæði
Íslensk setningagerð byggist að stórum hluta á SVO-orðaröð (Frumlag - Sagnorð - Andlag), þótt hún sei sveigjanleg vegna ríkra fallbeyginga. Baskneska fylgir hins vegar yfirleitt SOV-orðaröð (Frumlag - Andlag - Sagnorð). Þó er orðaröðin í basknesku gríðarlega frjáls og stjórnast fyrst og fremst af svokölluðu galdegai-lögmáli (fókus setningarinnar).
Í basknesku er það upplýsingaatriði sem liggur næst á undan sagnorðinu sem fær mesta áherslu í setningunni. Þegar þýtt er úr íslensku yfir í basknesku dugar því ekki að umrita orðin í sömu röð. Þýðandinn verður að átta sig á því hvaða hluti íslensku setningarinnar ber nýju upplýsingurnar eða mesta áherslu, og staðsetja þann hluta réttilega fyrir framan sagnorðið í basknesku þýðingunni.
Sagnir og samræming: Fjölpersónulegt kerfi
Íslenskar sagnir samræmast einungis frumlagi setningarinnar í persónu og tölu (t.d. „ég les“, „við lesum“). Baskneska notar hins vegar svokallað fjölpersónulegt sagnakerfi (e. polypersonal agreement). Það þýðir að hjálparsögnin í basknesku breytist ekki aðeins eftir því hver fremur verkið (frumlagið), hendur líka eftir því hver verður fyrir verkinu (andlagið) og hver nýtur góðs af því (þiggjandinn).
Til dæmis breytist baskneska sögnin eftir því hvort ég gef þér bókina, gef honum bókina eða gef þeim bækurnar. Þetta flókna kerfi gerir það að verkum að þýðandi verður að hafa fullkomna yfirsýn yfir öll tengsl á milli nafnorða í setningunni til að velja rétt sagnform. Eitt rangt bókstafstákn í sögninni getur breytt því hver gerir hvað við hvern.
Menningarleg staðfæring og hugtakalegur munur
Fyrir utan málfræðilegar hindranir er menningarlegur munur á Íslandi og Baskalandi (Euskal Herria) mikilvægur þáttur. Þótt báðar þjóðir eigi sér sterka tengingu við sjóinn, fiskveiðar og fjalllendi, þá eru hversdagsleg hugtök oft mjög ólík.
Baskneska á sér til dæmis sérstök orð yfir fyrirbæri sem tengjast staðbundnum landbúnaði, matargerð og hefðum sem eiga sér enga beina samsvörun í íslensku. Þegar þýtt er yfir á basknesku þarf oft að nota útskýrandi þýðingar eða staðfæra hugtök þannig að baskneskur lesandi skilji samhengið. Á sama hátt geta íslensk veðurfyrirbæri (svo sem ýmiss konar snjór, fjúk eða rok) verið erfið í yfirfærslu, þar sem loftslag í Baskalandi er mildara og krefst annars konar lýsingarorða.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að tryggja hágæða þýðingu á milli þessara tveggja einstöku mála er mælt með eftirfarandi vinnubrögðum:
- Forðastu orð-fyrir-orð þýðingu: Vegna þess að baskneska byggir á samloðun og ergatíf-kerfi, mun bókstafleg þýðing úr íslensku leiða til óskiljanlegs texta. Greindu frekar merkingu heildarsetningarinnar og endurbyggðu hana frá grunni samkvæmt baskneskum málfræðireglum.
- Hafðu stjórn á tengisagnakerfinu: Skildu muninn á sagnirnar izan (að vera - notað með lýsingarorðum og eiginleikum) og egon (að vera - notað um staðsetningu eða tímabundið ástand). Þessi munur er ekki til staðar í íslensku sögninni „að vera“ en er sambærilegur við spænsku sagnirnar ser og estar.
- Gættu að stílbrigðum (formal/informal): Í basknesku er munur á formlegu máli og óformlegu (t.d. talmálskerfin hika og zuka). Gakktu úr skugga um að stíllinn hæfi markhópnum.
- Notaðu opinberar heimildir: Þegar vafi leikur á um baskneska málnotkun eða nýyrði, er best að leita ráða hjá Euskaltzaindia (Konunglegu basknesku málaakademíunni), sem gefur út staðlaðar málfarsreglur og orðabækur fyrir staðlaða basknesku (Euskara Batua).
Að lokum er mikilvægt að muna að þýðingar á milli íslensku og basknesku krefjast mikillar sköpunargáfu. Málfræðilegu kerfin eru svo ólík að þýðandinn verður í raun að endurskrifa boðskapinn með því að nýta ríkulegan myndhverfingaforða og setningabyggingu markmálsins, fremur en að reyna að þvinga frummálinu upp á það.