I roto i te ao hurihuri o ināianei, kei te whānui haere te tūhono o nga hapori rerekē o te ao. Ko tetahi o nga tūhononga ahurea tino whakamere ko te whakawhiti kōrero i waenga i te reo Māori (te reo taketake o Aotearoa) me te reo Tamira (he reo tawhito nō te tonga o Inia me Sri Lanka). Ko te reo Māori he mema nō te whānau reo Ahitonihia (Austronesian), ā, ko te reo Tamira he mema nō te whānau reo Tarawiria (Dravidian). Na te mea he tino rerekē te whakapapa o enei reo e rua, he nui nga wero me nga huarahi mīharo kei mua i te kaiwhakawhiti reo. Ma tenei tuhinga e tātari te huarahi whakawhiti, nga rerekētanga wetereo, nga take ahurea, me etahi tohutohu nui mō te hunga e hiahia ana ki te hanga piriti i waenga i enei ao reo e rua.
1. Nga Rerekētanga Whakakaupapa: Mai i te VSO ki te SOV
Ko te wetereo te tūāpapa o te reo, ā, koinei te wāhi tuatahi e kitea ai te rerekētanga o te Māori me te Tamira. Kei te reo Māori te hanganga rerenga kōrero matua e kīia ana ko te VSO (Verb-Subject-Object). Ko te tikanga o tenei, ka tīmata te nuinga o nga rerenga kōrero ki te kupu mahi, ka whai te kaimahi, ka mutu ki te mea e pā ana te mahi. Hei tauira:
- Māori: Kei te tuhi te kaitā i te pukapuka. (Verb: Kei te tuhi | Subject: te kaitā | Object: i te pukapuka)
He rerekē rawa te reo Tamira. He reo SOV (Subject-Object-Verb) te reo Tamira. I roto i tona hanganga, ko te kupu mahi kei te pito rawa o te rerenga kōrero. Ki te whakaritea taua rerenga kōrero i runga ake nei ki te hanganga Tamira, ka pēnei tona takotoranga:
- Tamira (whakaritea): Ko te kaitā i te pukapuka kei te tuhi. (Subject: Ko te kaitā | Object: i te pukapuka | Verb: kei te tuhi)
Mō te kaiwhakawhiti reo, ehara i te mea me huri noa nga kupu, engari me witi rawatia te hinengaro kia rere ai te kōrero i roto i tona hanganga māori. Ki te pupuri tonu te kaiwhakawhiti i te hanganga VSO o te reo Māori i te wa e whakawhiti ana ki te reo Tamira, ka uaua, ka tauhou hoki te pānui mā te kaipānui Tamira.
2. Nga Kūmuri me nga Kīanga: Te Huringa Kupu
Ko tetahi atu rerekētanga nui ko te huarahi e whakaaturia ai nga hononga wetereo. Ko te reo Māori he reo e whakamahi ana i nga kīanga motuhake (grammatical particles) hei whakaatu i te wā, te pūmua, me te hononga o nga kupu (pēnei i te: i, ki, e, kua, ka). He ngāwari te tū o enei kupu i te nuinga o te wā, ā, kāore e tino huri te āhua o te kupu ingoa.
Ko te reo Tamira ia, he reo whakawhirinaki ki te Kūmuri (agglutinative language). Ko te tikanga, ka honoa nga momo taapiri (suffixes) ki te tinana o te kupu matua hei hanga i tetahi kupu kotahi engari he nui tona tikanga wetereo. Hei tauira, ki te hiahia koe ki te kī "i roto i te whare" i te reo Māori, he kupu motuhake te "i roto i" me te "whare". I te reo Tamira, ka piri tonu te kūmuri e tohu ana i te wāhi ("-il") ki te kupu "whare" ("veedu"), ka puta ko te "veettil" (i roto i te whare). Ma tenei rerekētanga e hiahia te kaiwhakawhiti kia tino matatau ki te tūhono i enei momo hanganga e rua.
3. Te Whakawhiti Ahurea me nga Kupu Nunui
Kāore he reo e tū mokemoke ana i tona ahurea. Ko te reo Māori te mauri o te ao Māori, ā, ko te reo Tamira te waka o te ahurea Tamira tawhito. Kei te ao Māori etahi kupu kāore e taea te whakawhiti ngāwari ki tetahi atu reo me te kore e ngaro te wairua. Me titiro ki enei kupu nunui me nga huarahi whakawhiti ki te reo Tamira:
- Mana: Ko te mana e pā ana ki te kaha wairua, te manaakitanga, me te hōnore. I te reo Tamira, ka taea te whakamahi i nga kupu pēnei i te Magimai (kaha/kororia) rānei, Maanam (hōnore/mana tangata) rānei. Engari, me tupato kei whāiti te tikanga ki te taha tinana anake.
- Manaakitanga: Ko te manaakitanga te manaaki i te tangata. I roto i te ahurea Tamira, he kaupapa nui tēnei e kīia ana ko te Virundhombal (te manaaki i te manuhiri), he mea tuhituhi ki nga pukapuka tawhito pēnei i te Tirukkural. He hononga hōhonu tēnei i waenga i nga ahurea e rua na te mea kei te whakanui rāua tahi i te manaaki manuhiri hei uara hapori matua.
- Kaitiakitanga: Ko te tiaki i te taiao me nga taonga. I te reo Tamira, ka taea te whakamahi i te kīanga Iyarkai Paadhugaappu (tiaki o te taiao) rānei, Kāpputhoril (mahi tiaki) rānei hei whakakapinga.
Mō ēnei momo kupu ahurea, ko te huarahi pai ma te kaiwhakawhiti ko te transcreation (te hanga wairua hou) rānei, ko te pupuri rānei i te kupu Māori taketake me te tapiri i tetahi whakamāramatanga poto i te reo Tamira hei tiaki i te mana o te kōrero taketake.
4. Nga Tohutohu Awhina mō te Kaiwhakawhiti Reo
Ki te hiahia koe ki te whakawhiti kōrero i waenga i te reo Māori me te reo Tamira, anei etahi tohutohu whaihua:
- Arotahi ki te Horopaki: Kaua rawa e whakawhiti kupu-ki-te-kupu. Rapua te hinengaro me te wairua o te rerenga kōrero, katahi ka hanga anō i te korero ki te reo ūnga.
- Whakaute i te Reo ki te Reo: He rerekē te reo ā-waha me te reo ā-tuhituhi i roto i te reo Tamira (Diglossia). Me whakarite kia rite te momo reo (ōkawa, ōpaki rānei) ki te reo Māori taketake (pēnei i te whaikōrero ōkawa i runga i te marae).
- Whakawhitiwhiti Whakaaro ki te Hapori: I te mea he mahi hou tēnei, he pai ki te kōrero ki nga matanga reo Māori me nga matanga reo Tamira kia whakaritea ai he kupu tahi mō nga kaupapa hou o te ao hangarau me te ture.
- Rauemi Tautoko: Whakamahia nga papakupu Māori-Ingarihi me nga papakupu Tamira-Ingarihi hei piriti, engari me tātari tonu te pono o te whakawhitinga mutunga e nga matanga e rua.
5. Te Hiranga o te Whakawhiti Reo i te Ao Hou
Ko te whakawhiti i te reo Māori ki te reo Tamira he tohu nō te tipu o te hononga i waenga i Aotearoa me nga hapori o te ao whānui. Na te mea he hapori kaha te hapori Tamira i Aotearoa, he mea nui kia wātea nga kōrero whaimana, nga kaupapahere tiaki taiao, me nga kōrero mātauranga i roto i nga reo e rua. Ma tenei mahi whakawhiti e hanga he ao e whakaute ana i nga tikanga taketake o Aotearoa, i te wa kotahi e whakarato ana i te māramatanga ki nga tangata hou kua tae mai ki tēnei whenua tiaki i raro i te Tiriti o Waitangi.