די קונסט פון איבערזעצן צווישן יידיש און אַראַביש איז איין אייגנאַרטיקער לינגוויסטישער בריק וואָס פאַרבינדט צוויי וועלטן מיט רייכע היסטאָרישע, קולטורעלע און רעליגיעזע ירושות. כאָטש יידיש איז אַ גערמאַנישע שפּראַך וואָס האָט זיך אנטוויקלט אין אייראָפּע און אַראַביש איז אַ סעמיטישע שפּראַך מיט טיפע וואָרצלען אין דעם מיטעלן מזרח, זענען פאַראַן מער פאַרבינדונגען צווישן זיי ווי מען קען מיינען אויפן ערשטן בליק. דער הויפּט פאַקטאָר פאַר דעם איז דער לשון-קודשדיקער קאָמפּאָנענט אין יידיש, וואָס פאַרמאָגט סעמיטישע וואָרצלען וועלכע קאָראַספּאָנדירן אָפט מיט אַראַבישע וואָרצלען. דער פּראָצעס פון איבערזעצונג פאָדערט אָבער אַ טיפע קענטשאַפט פון די סינטאַקטישע, לעקסיקאַלישע און סאָציאָ-קולטורעלע נואַנסן פון ביידע שפּראַכן כדי צו שאַפֿן אַן עסטעטישן, קלאָרן און פאַכמאַנישן טעקסט.
די היסטאָרישע און לינגוויסטישע באַזע פון ביידע שפּראַכן
יידיש איז א גערמאַנישע שפּראַך אין איר יסוד, אָבער זי איז רייך באַפאָלקט מיט לשון-קודשדיקע (העברעיש-אַרמישע) און סלאַווישע עלעמענטן. אַראַביש, פונדערצוועגן, איז אַ קלאַסישע סעמיטישע שפּראַך. ווען מען איבערזעצט פון יידיש אויף אַראַביש, מוז דער איבערזעצער פאַרשטיין די דריי-פאַכיקע סטרוקטור פון יידיש:
- דער גערמאַנישער קאָמפּאָנענט: גיט די גראַמאַטיקאַלישע סטרוקטור, די הויפּט ווערבן און דעם טאָג-טעגלעכן וואָקאַבולאַר.
- דער העברעיש-אַרמישער קאָמפּאָנענט (לשון-קודש): ברענגט די רעליגיעזע, אַבסטראַקטע און אינטעלעקטועלע באַגריפן.
- דער סלאַווישער קאָמפּאָנענט: גיט עמאָציאָנעלע פאַרבירונגען און היים-באַגריפן.
צווישן דעם לשון-קודש קאָמפּאָנענט אין יידיש און דער אַראַבישער שפּראַך עקזיסטירט אַ קאָגנאַט-באַציאונג (Cognates). אַ סך ווערטער האָבן די זעלבע אָדער ענלעכע סעמיטישע וואָרצלען (שורש). צום ביישפּיל, דאָס וואָרט "שלום" אין יידיש (פון לשון-קודש) איז קאָגנאַט צו "סאַלאַם" (سلام) אין אַראַביש; "ספר" אָדער "ספרים" קאָראַספּאָנדירט מיט "קיטאַב" / "קוטוב" (כתב וואָרצל). דער דאָזיקער פאַקט קען העלפן דעם איבערזעצער צו געפינען קעגנזייטיקע קולטורעלע באַגריפן, אָבער ער קען אויך שאַפֿן פאַלשע פריינט (false friends) אויב די באַדייטונגען האָבן זיך דערווייטערט איבער די יאָרהונדערטער.
הויפּט אַרויספאָדערנונגען אין דעם איבערזעצונג-פּראָצעס
די הויפּט שוועריקייטן ביים איבערזעצן פון יידיש אויף אַראַביש קענען צעטיילט ווערן אין עטלעכע קאַטעגאָריעס:
1. סינטאַקס און זאַץ-סטרוקטור
יידיש גייט נאָך דעם גערמאַנישן V2 וואָרט-סדר, ווו דער ווערב קומט צווייטנס אין דעם זאַץ. אַראַביש, ספּעציעל פאָרמאַלע שרייב-אַראַביש (פוסחא - الفصحى), ניצט אָפט דעם VSO סדר (ווערב-סוביעקט-אָביעקט), כאָטש SVO איז אויך מעגלעך. דער איבערזעצער מוז איבערבויען די גאַנצע סטרוקטור פונעם זאַץ כדי ער זאָל קלינגען נאַטירלעך אויף אַראַביש. א פּשוטע וואָרט-ביי-וואָרט איבערזעצונג וועט מאַכן דעם אַראַבישן טעקסט שווער צו לייענען און גראַמאַטיקאַליש פאַלש.
2. שריפט און דיגיטאַלע פאָרמאַטירונג
איין אינטערעסאנטער פאַקטאָר איז די שרייב-ריכטונג. ביידע שפּראַכן ווערן געשריבן פון רעכטס אויף לינקס (RTL). דאָס פאַרגרינגערט די דיגיטאַלע פאָרמאַטירונג פונעם טעקסט אויף וועבזייטלעך. אָבער די שריפט-סיסטעמען זענען אַנדערש: יידיש ניצט דעם העברעישן אַלפאַבעט (כמעט אינגאנצן ווי אַ פאָנעטישע שריפט מיט וואָקאַלן), בעת אַראַביש ניצט דעם אַראַבישן אַלפאַבעט ווו די קורצע וואָקאַלן ווערן אָפט אויסגעלאָזט אין שרייבן אָדער אָנגעוויזן דורך קליינע סימנים (תשקיל) איבער אָדער אונטער די אותיות.
3. אידיאָמען און מעטאַפאָרן
יידיש איז באַקאַנט מיט אירע ספּעציפישע ווערטלעך, קללות, ברכות און הומאָר וואָס שפיגלען אָפּ דאָס לעבן אין די אייראָפּעאישע שטעטלעך. פראַזעס ווי "ציען די קאַץ ביים עק" אָדער "לייגן אַ קאָפּ אין קאַשע" האָבן נישט קיין דירעקטע עקוויוואַלענטן אין אַראַביש. דער איבערזעצער מוז זוכן אַן אַראַבישן אידיאָם וואָס טראָגט דעם זעלבן מעטאַפאָרישן זינען, אָדער אויסטייטשן דעם געדאַנק קלאָר לויט דעם קאָנטעקסט.
4. רעליגיעזע און קולטורעלע טערמינען
אַ סך באַגריפן אין יידיש זענען טיף פאַרבונדן מיט יידישקייט (צום ביישפּיל: שבת, כשרות, יום-טוב, חסידות, גבאי, קידוש). אין אַראַביש, וואָס איז שטאַרק באַאיינפלוסט פון דער איסלאַמישער און קלאַסישער אַראַבישער קולטור, דאַרף מען באַשליסן צי מען זאָל טראַנסליטערירן דאָס וואָרט און צוגעבן אַן ערקלערונג, צי מען זאָל געפינען אַן ענלעכן רעליגיעזן באַגריף (למשל, ניצן "חאַלאַל" פאַר "כשר", כאָטש עס זענען פאַראַן קליינע גראַד-אונטערשיידן). פאַר פאָרשונג-אַרבעט אָדער אַקאַדעמישע טעקסטן איז בעסער צו פאַרהאַלטן דעם יידישן טערמין מיט אַ קורצער גלאָסאַר אָפּשניט.
פראַקטישע עצות פאַר איבערזעצער
כדי צו דערגרייכן אַן עסטעטישע, פליסיקע און פּינקטלעכע איבערזעצונג פאלגט די פאלגנדע פראַקטישע עצות:
- אנאַליזירט דעם אָפּשטאַם פונעם וואָרט: אויב דאָס יידישע וואָרט שטאמט פון לשון-קודש, קוקט נאך צי סע עקזיסטירט א סעמיטישער שורש אין אראביש וואס טראגט אן ענלעכע באדייטונג. דאס קען געבן דעם טעקסט א מער פאָעטישן אָדער קלאַסישן טאָן אויף אַראַביש.
- דערקענט דעם דיאַלעקט און דעם היסטאָרישן קאָנטעקסט: יידיש האָט פאַרשידענע דיאַלעקטן (ליטוויש, פּויליש, אוקראַיניש) און אויך דעם כלל-יידיש (YIVO סטאַנדאַרט). פאַרזיכערט זיך אַז איר פאַרשטייט דעם ספּעציפישן דיאַלעקט פונעם אָריגינעלן שרייבער. אַ טעקסט געשריבן אין דעם 19טן יאָרהונדערט אין מזרח-אייראָפּע פאָדערט אַן אַנדער באַהאַנדלונג ווי אַ מאָדערנער יידישער טעקסט געשריבן היינט אין ניו-יאָרק אָדער ירושלים.
- צופּאַסן דעם סטיל צו דעם ציל-עולם: אויב איר איבערזעצט פאַר אַ ברייטן אַראַבישן עולם, ניצט קלאַסישע שרייב-אַראַביש (Fusha). אויב איר איבערזעצט אַ דראַמאַטישע פּיעסע אָדער דיאַלאָג, קען זיין נוציק צו ניצן דעם אָרטיקן אַראַבישן דיאַלעקט (אַמיאַ) כדי צו היטן דעם לעבעדיקן כאַראַקטער פונעם שמועס.
- היט דעם ריטם פונעם טעקסט: יידישע ליטעראַטור, ספּעציעל פּאָעזיע און דערציילונגען (ווי די ווערק פון שלום עליכם, י.ל. פּרץ אָדער יצחק באַשעוויס זינגער), האָבן אַ ספּעציפישן אינערלעכן ריטם און טעמפּאָ. דאָס פאָדערט פונעם איבערזעצער צו זיין אָפּגעהיט מיט דעם אויסוואַל פון אַראַבישע ווערטער, אַזוי אַז די פּראָזע זאָל נישט פאַרלירן איר מוזיקאַלישקייט.
פאַרגלייך-טאַבעלע פון קולטורעלע און לעקסיקאַלישע באַגריפן
דאָ איז אַ קורצע טאַבעלע וואָס ווייזט ווי פאַרשידענע טערמינען קענען באַהאַנדלט ווערן בעת דעם איבערזעצונג-פּראָצעס:
| יידישער טערמין | באַדייטונג אין קאָנטעקסט | אַראַבישער עקוויוואַלענט / לייזונג | איבערזעצונג-סטראַטעגיע |
|---|---|---|---|
| כשר (Kasher) | ערלויבט צו עסן לויט די יידישע געזעצן | حلال (Halal) / كوشر (Kosher) | פונקציאָנעלע עקוויוואַלענץ אָדער טראַנסליטעראַציע מיט אַ פוסנאָטע |
| מזל-טוב (Mazel Tov) | ברכה פאַר אַ גוטער געשעעניש | مبروك (Mabrouk) / تهانينا (Tahanina) | קולטורעלע אַדאַפּטאַציע |
| צדקה (Tzedakah) | געבן געלט פאַר אָרעמע לייט | صدقة (Sadaqah) | דירעקטע עקוויוואַלענץ (קאָגנאַט שורש) |
| שטעטל (Shtetl) | אַ קליין יידיש שטעטל אין מזרח-אייראָפּע | بلدة يهودية صغيرة (Balda Yahudiyya Saghira) | דעסקריפּטיווע (באַשרייבנדיקע) איבערזעצונג |
סך-הכל און אויספירן פאַר דער צוקונפט
די פאַרבינדונג צווישן יידיש און אַראַביש דורך איבערזעצונג עפנט נייע קאַנאַלן פון פאַרשטענדיקונג און קולטורעלן אויסטויש. דורך ידענטיפיצירן די היסטאָרישע און לינגוויסטישע פונקטן ווו די צוויי שפּראַכן קומען זיך צונויף, קענען איבערזעצער שאַפֿן טעקסטן וואָס זענען נישט נאָר געטריי צום מקור, נאָר אויך רעספּעקטירן די פּאָעטישע און קולטורעלע אייגנשאַפטן פון דער ציל-שפּראַך. שטרענגע אָפּהיטונג אויף די סינטאַקטישע, סעמאַנטישע און קאָנטעקסטואַלע כללים וועט פאַרזיכערן אַז יעדער איבערזעצונג-פּראָיעקט זאָל קרוינען מיט הצלחה.