ການແປພາສາລະຫວ່າງ ພາສາລາວ ແລະ ພາສາເຊດສະວານາ (Setswana) ເປັນຂะບວນການທີ່ຕ້ອງການຄວາມຮູ້ຄວາມເຂົ້າໃຈທາງດ້ານພາສາສາດຢ່າງເລິກເຊິ່ງ. ພາສາລາວ ເປັນພາສາໃນຕະກູນໄທ-ກະໄດ ທີ່ມີລັກສະນະເປັນພາສາແຍກຄຳ (Analytic Language) ແລະ ເປັນພາສາມີສຽງວັນນະຍຸດ. ໃນຂະນະດຽວກັນ, ພາສາເຊດສະວານາ ເປັນພາສາໃນຕະກູນບານຕູ (Bantu Language) ທີ່ເວົ້າກັນຢ່າງກວ້າງຂວາງໃນອາຟຣິກາຕອນໃຕ້ ເຊັ່ນ ປະເທດບົດສະວານາ ແລະ ອາຟຣິກາໃຕ້ ເຊິ່ງມີລັກສະນະເປັນພາສາປະສົມຄຳ (Agglutinative Language). ຄວາມແຕກຕ່າງທີ່ຫ່າງໄກກັນທັງທາງດ້ານພູມສາດ ແລະ ຕະກູນພາສາ ເຮັດໃຫ້ການແປພາສາລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ມີຄວາມທ້າທາຍສູງ ແລະ ຕ້ອງອາໄສເຕັກນິກການແປສະເພາະເພື່ອໃຫ້ໄດ້ເນື້ອຫາທີ່ຖືກຕ້ອງ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດ.
1. ການປຽບທຽບໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ: ພາສາແຍກຄຳ ປະທະ ພາສາປະສົມຄຳ
ຄວາມແຕກຕ່າງຫຼັກລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ແມ່ນຮູບແບບການສ້າງປະໂຫຍກ ແລະ ຄຳສັບ. ພາສາລາວໃຊ້ການຈັດວາງຄຳສັບແຍກກັນເພື່ອສະແດງໜ້າທີ່ທາງໄວຍາກອນ (ເຊັ່ນ: ການໃຊ້ຄຳຊ່ວຍກຳມະ ຫຼື ຄຳບອກເວລາແຍກຕ່າງຫາກ). ແຕ່ພາສາເຊດສະວານາ ຈະໃຊ້ການປະສົມຄຳອຸປະສັກ (Prefixes) ແລະ ຄຳປັດໄຈ (Suffixes) ເຂົ້າກັບຮາກຄຳກຳມະ ຫຼື ຄຳນາມ ເພື່ອບອກທັງປະທານ, ກຳ, ກາລະ (Tense), ແລະ ລັກສະນະການກະທຳ (Aspect).
ໃນພາສາລາວ: "ພວກເຂົາຈະຊ່ວຍຂ້ອຍ" (ມີ 4 ຄຳແຍກກັນຢ່າງຊັດເຈນ)
ໃນພາສາເຊດສະວານາ: "Ba tla nthusa" (ບ່ອນທີ່
Ba ຄືພວກເຂົາ, tla ຄືຈະ, n- ຄືຂ້ອຍ, ແລະ thusa ຄືຊ່ວຍ — ທັງໝົດນີ້ເຊື່ອມຕໍ່ກັນເປັນໂຄງສ້າງດຽວ)
ຈາກຕົວຢ່າງນີ້ ຈະເຫັນໄດ້ວ່າ ນັກແປບໍ່ສາມາດແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳໄດ້ ເພາະໂຄງສ້າງການສ້າງຄຳໃນພາສາເຊດສະວານາມີຄວາມກ່ຽວພັນກັນຢ່າງສະໜິດແໜ້ນ. ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມສາມາດໃນການວິເຄາະຮາກຄຳ (Morphological Analysis) ເພື່ອຖອດຄວາມໝາຍອອກມາຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
2. ລະບົບຊັ້ນນາມ (Noun Classes) ແລະ ຄວາມສອດຄ່ອງທາງໄວຍາກອນ (Concord)
ພາສາເຊດສະວານາມີລະບົບໄວຍາກອນທີ່ໂດດເດັ່ນທີ່ສຸດຄື ຊັ້ນນາມ (Noun Classes) ເຊິ່ງມີຫຼາຍກວ່າ 18 ຊັ້ນ. ລະບົບຊັ້ນນາມໃນພາສາເຊດສະວານາມີຄວາມແຕກຕ່າງຈາກລະບົບນາມໃນພາສາເອີຣົບ ເຊັ່ນ ພາສາອັງກິດ ຫຼື ພາສາຝຣັ່ງ ທີ່ແບ່ງເພດຊາຍ-ເພດຍິງ. ໃນພາສາເຊດສະວານາ, ຊັ້ນນາມແມ່ນຖືກກຳນົດຕາມລັກສະນະທາງກາຍະພາບ ຫຼື ຄຸນສົມບັດຂອງສິ່ງນັ້ນ. ເຊັ່ນ: ຊັ້ນ 1 ແລະ 2 (Mo-/Ba-) ແມ່ນໃຊ້ສະເພາະກັບມະນຸດ ເຊັ່ນ monna (ຜູ້ຊາຍ) ຈະປ່ຽນເປັນພະຫຸພົດຄື banna (ກຸ່ມຜູ້ຊາຍ). ຊັ້ນ 7 ແລະ 8 (Se-/Di-) ແມ່ນໃຊ້ກັບເຄື່ອງມື, ພາສາ ຫຼື ວັດຖຸສິ່ງຂອງ ເຊັ່ນ setlhare (ຕົ້ນໄມ້) ປ່ຽນເປັນ ditlhare (ຕົ້ນໄມ້ຫຼາຍຕົ້ນ). ເມື່ອເຮົາຕ້ອງການແປຄຳນາມຈາກພາສາລາວ ເຊິ່ງບໍ່ມີການແບ່ງຊັ້ນນາມດັ່ງກ່າວ, ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມຮູ້ຢ່າງເລິກເຊິ່ງວ່າຄຳນາມນັ້ນຈະຕົກຢູ່ໃນຊັ້ນໃດໃນພາສາເຊດສະວານາ ເພາະມັນຈະສົ່ງຜົນກະທົບຕໍ່ຄຳຄຸນນາມ ແລະ ຄຳກຳມະທັງໝົດໃນປະໂຫຍກ. ຕົວຢ່າງ: ຖ້າເຮົາເວົ້າວ່າ "ຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່ກຳລັງເຕີບໃຫຍ່", ຄຳວ່າ "ໃຫຍ່" ແລະ "ກຳລັງເຕີບໃຫຍ່" ໃນພາສາເຊດສະວານາ ຕ້ອງໄດ້ຮັບການເຕີມອຸປະສັກທີ່ສອດຄ່ອງກັບຄຳວ່າ setlhare (ຊັ້ນ 7) ຢ່າງເຄັ່ງຄັດ.
ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາລາວບໍ່ມີລະບົບຊັ້ນນາມ ແລະ ບໍ່ມີການປ່ຽນຮູບຄຳເພື່ອຄວາມສອດຄ່ອງ ແຕ່ພາສາລາວຈະໃຊ້ ຄຳລັກສະນະນາມ (Classifiers) ເຊັ່ນ "ໂຕ", "ຄົນ", "ຫຼັງ", "ຫົວ" ເມື່ອມີການກ່າວເຖິງຈຳນວນ ຫຼື ລະບຸສິ່ງຂອງ.
| ຫົວຂໍ້ປຽບທຽບ | ພາສາລາວ | ພາສາເຊດສະວານາ (Setswana) |
|---|---|---|
| ລະບົບນາມ | ໃຊ້ຄຳລັກສະນະນາມຕາມຫຼັງຕົວເລກ (ຄຳນາມ + ຕົວເລກ + ລັກສະນະນາມ) | ແບ່ງຄຳນາມເປັນຊັ້ນ (Noun Classes) ໂດຍໃຊ້ຄຳອຸປະສັກໜ້າຮາກຄຳ |
| ความສອດຄ່ອງ | ບໍ່ມີການປ່ຽນຮູບຄຳຄຸນນາມ ຫຼື ຄຳກຳມະ ເພື່ອໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບຄຳນາມ | ຄຳອື່ນໆໃນປະໂຫຍກຕ້ອງມີການເຕີມອຸປະສັກ (Concord Prefix) ໃຫ້ກົງກັບຊັ້ນນາມ |
| ການສະແດງພົດ | ໃຊ້ຄຳບອກຈຳນວນ ຫຼື ຄຳຊ່ວຍ ເຊັ່ນ "ຫຼາຍ", "ພວກ" | ປ່ຽນຮູບຄຳອຸປະສັກໜ້າຄຳນາມ (ເຊັ່ນ: motho -> batho, setlhare -> ditlhare) |
3. ການແປລະບົບການ (Tense) ແລະ ລັກສະນະ (Aspect) ຂອງຄຳກຳມະ
ພາສາລາວໃຊ້ຄຳກຳມະທີ່ບໍ່ມີການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງ ໂດຍມີການບອກເວລາຜ່ານຄຳຊ່ວຍກຳມະ ເຊັ່ນ "ໄດ້" (ອະດີດ), "ຈະ" (ອະນາຄົດ), "ກຳລັງ" (ປັດຈຸບັນກຳລັງເຮັດ) ຫຼື ໃຊ້ບໍລິບົດເວລາໃນປະໂຫຍກເປັນຕົວກຳນົດ. ແຕ່ໃນພາສາເຊດສະວານາ, ລະບົບກາລະ ແລະ ລັກສະນະ (Tense-Aspect System) ມີຄວາມລະອຽດສູງຫຼາຍ ໂດຍມີການປ່ຽນແປງປັດໄຈທ້າຍຄຳກຳມະ (Suffixes) ຫຼື ໃຊ້ຄຳກຳມະຊ່ວຍຫຼາຍລະດັບ.
ຄຳກຳມະໃນພາສາເຊດສະວານາຈະມີການປ່ຽນແປງຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ບໍ່ພຽງແຕ່ບອກເວລາ (ອະດີດ, ປັດຈຸບັນ, ອະນາຄົດ) ເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງບອກເຖິງລັກສະນະຂອງການກະທຳ ເຊັ່ນ ບອກວ່າການກະທຳນັ້ນເຮັດເປັນປະຈຳ (Habitual), ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ (Perfect), ຫຼື ກຳລັງດຳເນີນຢູ່ (Progressive). ຕົວຢ່າງ: ຄຳກຳມະ go tsamaya (ການເດີນທາງ) ສາມາດປ່ຽນຮູບຮ່າງເປັນ ke a tsamaya (ຂ້ອຍກຳລັງເດີນທາງ), ke tsamaile (ຂ້ອຍໄດ້ເດີນທາງແລ້ວ - ໂດຍມີການປ່ຽນແປງປັດໄຈທ້າຍ -ile), ຫຼື ke tla tsamaya (ຂ້ອຍຈະເດີນທາງ). ການເລືອກຮູບແບບເຫຼົ່ານີ້ໃຫ້ກົງກັບຈຸດປະສົງຂອງຕົ້ນສະບັບພາສາລາວ ຕ້ອງການການຕີຄວາມໝາຍບໍລິບົດທີ່ຊັດເຈນ ເພາະພາສາລາວອາດຈະບໍ່ໄດ້ໃສ່ຄຳບອກເວລາສະເໝີໄປ ຫາກບໍລິບົດນັ້ນເປັນທີ່ເຂົ້າໃຈກັນຢູ່ແລ້ວ.
4. ຄວາມແຕກຕ່າງໃນການໃຊ້ວາຈົກ (Voice): ກຳມະວາຈົກ ແລະ ກັດຕຸວາຈົກ
ໃນພາສາລາວ, ປະໂຫຍກກຳມະວາຈົກ (Passive Voice) ມັກຈະໃຊ້ຄຳວ່າ "ຖືກ" (ເຊັ່ນ: ຖືກຕີ, ຖືກລົງໂທດ) ເຊິ່ງໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວຈະມີຄວາມໝາຍໃນທາງລົບ (Negative Connotation) ຫຼື ສະແດງເຖິງຄວາມເສຍຫາຍ. ຫາກເປັນເຫດການທົ່ວໄປ ພາສາລາວຈະນິຍົມໃຊ້ກັດຕຸວາຈົກ (Active Voice) ຫຼາຍກວ່າ ເພື່ອໃຫ້ປະໂຫຍກມີຄວາມສຸພາບ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດ.
ແນວໃດກໍຕາມ, ພາສາເຊດສະວານາມີການໃຊ້ກຳມະວາຈົກ (Passive Voice) ຢ່າງກວ້າງຂວາງ ແລະ ເປັນກາງ ໂດຍບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງມີຄວາມໝາຍໃນທາງລົບ. ການສ້າງກຳມະວາຈົກໃນພາສາເຊດສະວານາເຮັດໄດ້ໂດຍການເຕີມປັດໄຈ -wa ຫຼື -iwa ເຂົ້າໃນຄຳກຳມະ. ດັ່ງນັ້ນ, ໃນການແປຈາກພາສາລາວເປັນພາສາເຊດສະວານາ ຫຼື ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ ນັກແປຕ້ອງປັບປ່ຽນໂຄງສ້າງວາຈົກນີ້ເພື່ອໃຫ້ເໝາະສົມກັບຄວາມນິຍົມຂອງແຕ່ລະພາສາ. ຕົວຢ່າງ ປະໂຫຍກໃນພາສາເຊດສະວານາທີ່ເປັນກຳມະວາຈົກ ຄວນໄດ້ຮັບການແປກັບຄືນມາເປັນປະໂຫຍກກັດຕຸວາຈົກໃນພາສາລາວ ເພື່ອຫຼີກເວັ້ນການໃຊ້ຄຳວ່າ "ຖືກ" ທີ່ບໍ່ຈຳເປັນ.
5. ລະບົບສຽງວັນນະຍຸດ ແລະ ການແປ
ທັງພາສາລາວ ແລະ ພາສາເຊດສະວານາ ຕ່າງກໍເປັນພາສາທີ່ມີລະບົບສຽງວັນນະຍຸດ (Tonal Languages) ທີ່ໃຊ້ຄວາມສູງ-ຕ່ຳຂອງສຽງໃນການແຍກແຍະຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ວິທີການສະແດງອອກໃນການຂຽນມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ:
- ພາສາລາວ: ມີລະບົບການຂຽນທີ່ສະແດງສຽງວັນນະຍຸດຢ່າງຊັດເຈນ ໂດຍການໃຊ້ເຄື່ອງໝາຍວັນນະຍຸດ (ໄມ້ເອກ, ໄມ້ໂທ, ໄມ້ຕີ, ໄມ້ຈັດຕະວາ) ຮ່ວມກັບການຈັດໝວດໝູ່ພະຍັນຊະນະ (ສູງ, ກາງ, ຕ່ຳ) ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ຜູ້ອ່ານສາມາດຮູ້ອອກສຽງ ແລະ ຄວາມໝາຍໄດ້ທັນທີຈາກຮູບຂຽນ.
- ພາສາເຊດສະວານາ: ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີສຽງວັນນະຍຸດສູງ ແລະ ຕ່ຳ ທີ່ມີບົດບາດສຳຄັນໃນການແຍກຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບ ແລະ ໜ້າທີ່ທາງໄວຍາກອນ ແຕ່ໃນລະບົບການຂຽນມາດຕະຖານແມ່ນຈະບໍ່ມີການໃສ່ເຄື່ອງໝາຍວັນນະຍຸດເລີຍ.
ສິ່ງນີ້ໝາຍຄວາມວ່າ ນັກແປທີ່ແປຈາກພາສາເຊດສະວານາ ເປັນພາສາລາວ ຕ້ອງມີຄວາມເຂົ້າໃຈບໍລິບົດຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ເພາະຄຳສັບທີ່ຂຽນຄືກັນອາດຈະມີຄວາມໝາຍແຕກຕ່າງກັນໂດຍສິ້ນເຊີງຂຶ້ນກັບສຽງວັນນະຍຸດໃນເວລາອອກສຽງຈິງ ຫຼື ບໍລິບົດອ້ອມຂ້າງ. ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະປະໂຫຍກຢ່າງລະອຽດເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຜິດພາດໃນການຕີຄວາມໝາຍ.
6. ບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳ ແລະ ການປັບປ່ຽນຄຳສັບ (Cultural Localization)
ການແປທີ່ມີປະສິດທິພາບບໍ່ສາມາດແຍກອອກຈາກບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳໄດ້. ພາສາລາວສະທ້ອນເຖິງວັດທະນະທຳກະສິກຳລຸ່ມນ້ຳຂອງ, ສັງຄົມທີ່ໃຫ້ຄວາມເຄົາລົບຕໍ່ຜູ້ອາວຸໂສ ແລະ ມີອິດທιພົນຂອງພຸດທະສາສະໜາຢ່າງເລິກເຊິ່ງ. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ພາສາເຊດສະວານາສະທ້ອນເຖິງວັດທະນະທຳອາຟຣິກາຕອນໃຕ້, ວິຖີຊີວິດການລ້ຽງສັດ (ໂດຍສະເພາະງົວ ເຊິ່ງມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍໃນທາງເສດຖະກິດ ແລະ ສັງຄົມ) ແລະ ລະບົບຄວາມເຊື່ອທ້ອງຖິ່ນ.
ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ, ຄຳສັບທີ່ກ່ຽວກັບສາສະໜາ ເຊັ່ນ "ບຸນ", "ກຳ", "ວັດ" ຫຼື "ສິນ" ບໍ່ມີຄຳສັບທີ່ກົງກັນໂດຍກົງໃນພາສາເຊດສະວານາ. ນັກແປຕ້ອງໃຊ້ເຕັກນິກການຖອດຄວາມ (Paraphrasing) ຫຼື ການໃຊ້ຄຳສັບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄວາມເຊື່ອທາງຈິດວິນຍານໃນທ້ອງຖິ່ນ ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານພາສາເຊດສະວານາເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທີ່ສຸດ ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ຄວາມໝາຍເດີມຖືກບິດເບືອນ. ເຊັ່ນດຽວກັນກັບລະບົບຍາດຕິພີ່ນ້ອງ, ພາສາເຊດສະວານາມີການແບ່ງແຍກລຸງ ຫຼື ອາວ ຢ່າງລະອຽດ ເຊັ່ນ malome (ລຸງຝ່າຍແມ່), ເຊິ່ງນັກແປຕ້ອງເລືອກໃຊ້ຄຳແປໃນພາສາລາວໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມສາຍສຳພັນເພື່ອຮັກສາຄວາມຖືກຕ້ອງທາງວັດທະນະທຳ.
7. ຄຳແນະນຳ ແລະ ເຕັກນິກສຳລັບນັກແປມືອາຊີບ
ເພື່ອຮັບປະກັນຄຸນນະພາບຂອງການແປພາສາລາວ ເປັນ ພາສາເຊດສະວານາ, ນັກແປຄວນນຳໃຊ້ເຕັກນິກດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
- ການວິເຄາະໂຄງສ້າງປະໂຫຍກຢ່າງລະອຽດ: ເນື່ອງຈາກພາສາລາວມັກຈະມີການລະປະທານ (Subject omission) ຫຼື ລະກຳໃນບາງບໍລິບົດ, ນັກແປຕ້ອງກຳນົດຕົວຕົນຂອງປະທານ ແລະ ກຳໃຫ້ຊັດເຈນກ່ອນການແປ ເພາະພາສາເຊດສະວານາຕ້ອງການໂຄງສ້າງຄວາມສອດຄ່ອງຂອງປະທານ (Subject Concord) ສະເໝີ.
- Digital Tools ແລະ ພົດຈະນານຸກົມສະເພາະທາງ: ການນຳໃຊ້ຖານຂໍ້ມູນຄຳສັບ (Glossary) ທີ່ສ້າງຂຶ້ນສະເພາະຈະຊ່ວຍຮັກສາຄວາມສອດຄ່ອງຂອງຄຳສັບຕະຫຼອດທັງເອກະສານ ໂດຍສະເພາະຄຳສັບທາງເຕັກນິກ ແລະ ຄຳສັບທາງກົດໝາຍ.
- ການປັບສຳນວນໃຫ້ເປັນທຳມະຊາດ (Dynamic Equivalence): ຄວນຫຼີກເວັ້ນການແປແບບກົງຕົວ ແຕ່ໃຫ້ເນັ້ນການສື່ຄວາມໝາຍ ແລະ ອາລົມຂອງຂໍ້ຄວາມຕົ້ນສະບັບ ໂດຍການປັບປ່ຽນໂຄງສ້າງປະໂຫຍກໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບຮູບແບບການປາກເວົ້າຂອງເຈົ້າຂອງພາສາປາຍທາງ.
- ການກວດທານໂດຍເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Proofreading): ຂັ້ນຕອນສຸດທ້າຍທີ່ຈຳເປັນທີ່ສຸດແມ່ນການໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາເຊດສະວານາກວດກາ ແລະ ປັບປຸງສຳນວນ ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າບົດແປມີຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍ ແລະ ເໝາະສົມກັບບໍລິບົດວັດທະນະທຳທ້ອງຖິ່ນຢ່າງແທ້ຈິງ.
ສະຫຼຸບແລ້ວ, ການແປພາສາລາວ ເປັນ ພາສາເຊດສະວານາ ແມ່ນຂະບວນການທີ່ຕ້ອງການທັງສິລະປະ ແລະ ວິທະຍາສາດທາງພາສາສາດ. ການເຂົ້າໃຈຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງພາສາແຍກຄຳ ແລະ ພາສາປະສົມຄຳ, ການຈັດການກັບລະບົບຊັ້ນນາມ ແລະ ຄວາມສອດຄ່ອງທາງໄວຍາກອນ, ຕະຫຼອດຮອດການປັບປ່ຽນບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳຢ່າງເໝາະສົມ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ນັກແປສາມາດສ້າງສັນບົດແປທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ ແລະ ສາມາດເຊື່ອມໂຍງການສື່ສານລະຫວ່າງສອງວັດທະນະທຳໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິພາບ.