Орчин үеийн даяаршлын эрин зуунд орчуулгын салбар нь зөвхөн дэлхийн түгээмэл хэлнүүдийн хооронд бус, харин өвөрмөц түүх, соёл бүхий цөөн хэрэглэгддэг хэлнүүдийн хооронд гүүр болон хөгжиж байна. Үүний тод жишээ бол Алтай язгуурын Монгол хэл болон Энэтхэг-Европ язгуурын Кельт бүлгийн Айрланд (Гэлэг) хэл хоорондын орчуулга юм. Эдгээр хэлнүүд нь бүтэц, соёл, сэтгэлгээний хувьд асар их ялгаатай тул орчуулагчаас өндөр түвшний мэргэжлийн мэдлэг, хэл шинжлэлийн нарийн мэдрэмж, тусгай арга зүйг шаарддаг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол хэлнээс Айрланд хэл рүү хөрвүүлэх явцад тулгардаг гол сорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замууд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй багтаасан болно.
1. Өгүүлбэрийн бүтцийн эрс тэс ялгааг даван туулах нь
Монгол ба Айрланд хэлний хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том ялгаа нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал буюу синтаксийн бүтэц юм. Монгол хэл нь SOV (Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг) бүтэцтэй бөгөөд өгүүлбэрийн эцэст үйл үг ордог. Харин Айрланд хэл нь дэлхийн хэлнүүдийн ердөө 9 орчим хувьд байдаг ховор бүтэц болох VSO (Үйл үг - Эзэн бие - Тусагдахуун) дарааллыг баримталдаг. Энэ нь орчуулагчаас өгүүлбэрийн бүтцийг бүрэн өөрчилж, сэтгэлгээний шинэ хэв маягт шилжихийг шаарддаг сорилт юм.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би өнөөдөр шинэ ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг Айрланд хэл рүү хөрвүүлэхэд "Байна би уншиж ном шинэ өнөөдөр" (Tá mé ag léamh leabhair nua inniu) гэсэн дараалалтай болно. Орчуулагч нь Монгол хэлний урт, олон хамаарал бүхий нийлмэл өгүүлбэрүүдийг Айрланд хэл рүү буулгахдаа үйл үгийг хамгийн түрүүнд гаргаж ирэх бөгөөд өгүүлбэрийн логик холбоосыг алдагдуулахгүй байх нь чухал юм. Үүний тулд өгүүлбэрийг хэсэгчлэн хувааж, Айрланд хэлний VSO бүтцэд нийцүүлэн дахин загварчлах хэрэгтэй болдог.
2. Айрланд хэлний дүрмийн онцлог ба сорилтууд
Айрланд хэл рүү хөрвүүлэхэд тулгардаг өөр нэг том даваа бол дүрмийн нарийн хувиралууд юм. Үүнд дараах хүчин зүйлсийг онцгойлон анхаарах шаардлагатай:
- Үгийн эхний гийгүүлэгчийн хувирал (Initial Consonant Mutations): Айрланд хэлэнд үгийн эхний үсэг нь дүрмийн үүргээсээ хамааран өөрчлөгддөг. Үүнийг Lenition (Séimhiú) буюу зөөлрүүлэх хувирал ба Eclipsis (Urú) буюу авиа шингээх хувирал гэж ангилдаг. Жишээ нь, "bróg" (гутал) гэдэг үг "my shoe" (миний гутал) болохдоо "mo bhróg" (h үсэг нэмэгдэх), харин "our shoe" (манай гутал) болохдоо "ár mbróg" (m үсэг нэмэгдэх) болж өөрчлөгдөнө. Монгол хэлэнд үгийн язгуур ингэж хувирдаггүй тул орчуулагч үгийн сангийн дүрмийн зөв холбоосыг маш анхааралтай нягтлах шаардлагатай.
- Хүйсний ангилал: Монгол хэлэнд нэр үгэнд хүйсний ангилал байдаггүй бол Айрланд хэлэнд нэр үг нь эр, эм хүйс гэж хуваагддаг. Энэ нь тэмдэг нэр, төлөөний үг болон туслах үгсийн хувиралд шууд нөлөөлдөг тул толь бичиг ашиглахдаа хүйсний тэмдэглэгээг маш сайн хянах шаардлагатай.
- Уналт ба Тийн ялгал (Grammatical Cases): Айрланд хэл нь заах, хамаарах зэрэг өөрийн гэсэн тийн ялгалын системтэй. Ялангуяа нэр үгсийн олон тоо болон хамаарах тийн ялгалын хувирал нь Монгол хэлний тийн ялгалаас огт өөр логикоор явагддаг. Жишээлбэл, хамаарах тийн ялгал нь өгүүлбэрт олон дахин ордог тул орчуулгад алдаа гаргах магадлал өндөр байдаг.
3. Соёлын нутагшуулалт (Localization) ба ижилсэл
Монгол ба Айрланд улсууд нь өөрийн гэсэн гүн гүнзгий түүх, өвөрмөц аж ахуйн соёлтой. Монгол соёл нь нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуй, уудам тал нутагтай холбоотой байдаг бол Айрланд соёл нь Кельтүүдийн өв уламжлал, далайн ахуй, газар тариалан болон домог зүйд суурилсан байдаг. Энэ нь үгийн санд шууд тусгалаа олсон байдаг тул орчуулгад соёлын ижилслийг олох нь тун чухал.
Тухайлбал, Монгол хэлний "айраг", "гэр", "малын буян", "уяач", "цагаан идээ" гэх мэт нүүдэлчний амьдралын өвөрмөц нэр томьёог Айрланд хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй юм. Эдгээр үгсийг тайлбарлах, эсвэл Айрланд хэлний ижил төстэй уламжлалт ойлголтоор орлуулах арга хэрэглэнэ. Мөн Айрланд хэлний уламжлалт баяр ёслол, ардын аман зохиолын баатруудыг Монгол хэлнээс хөрвүүлэхдээ утгын алдагдалгүй, уншигчдад ойлгомжтой байхаар нутагшуулах нь орчуулагчийн ур чадварыг шалгадаг гол үзүүлэлт юм.
4. Чанартай орчуулга хийх алхам алхмаар зөвлөмж
Монгол хэлнээс Айрланд хэл рүү амжилттай хөрвүүлэхийн тулд дараах дарааллыг баримтлахыг зөвлөж байна:
- Эх бичвэрийг гүн гүнзгий задлан шинжлэх: Орчуулж эхлэхээсээ өмнө бичвэрийн ерөнхий санаа, өнгө аяс (албан ёсны, ярианы, уран зохиолын) болон зорилтот уншигчдыг тодорхойлно. Энэ нь хэрэглэх үгийн санг сонгоход чиглүүлнэ.
- Англи хэлийг гүүр болгон ашиглах (Гэхдээ болгоомжтой): Монгол-Айрланд шууд толь бичиг маш ховор байдаг тул Англи хэлийг дамжуулагч гүүр болгон ашиглах тохиолдол элбэг. Ингэхдээ Англи хэлний орчуулгын алдаанаас үүдэлтэй давхар алдаа гаргахаас сэргийлж, Айрланд хэлний эх сурвалжуудтай тулган шалгах хэрэгтэй.
- Айрланд хэлний хяналтын толь бичиг, мэдээллийн санг ашиглах: Teanglann.ie (үгийн сангийн суурь), Focloir.ie (Англи-Айрланд толь) болон Tearma.ie (албан ёсны нэр томьёоны сан) зэрэг Айрланд хэлний албан ёсны онлайн толь бичгүүдийг үгийн сангийн зөв хувилбар, нэр томьёог нягтлахад тогтмол ашиглах нь чухал.
- Найруулгын засаж сайжруулалт (Proofreading): Орчуулгын эхний хувилбар бэлэн болсны дараа Айрланд хэлний VSO бүтэц, үгийн эхний хувирал болон хүйсний тохироо зөв эсэхийг дахин хянана. Боломжтой бол Айрланд хэлээр ядагч мэргэжлийн редактороор хянуулах нь чанарыг хамгийн дээд түвшинд хүргэнэ.
5. Орчуулгын үр дүнг сайжруулах технологийн хэрэгслүүд
Орчуулагчийн ажлыг хөнгөвчлөх орчин үеийн технологийн хэрэгслүүд, түүний дотор CAT (Computer-Assisted Translation) програмуудыг зохистой ашиглах нь бүтээмжийг нэмэгдүүлдэг. Гэвч Монгол болон Айрланд хэл нь бага нөөцтэй хэлний ангилалд ордог тул хиймэл оюун ухаан болон автомат орчуулгын системүүд (Google Translate гэх мэт) дүрмийн болон найруулгын маш бүдүүлэг алдаа гаргадаг. Тиймээс автомат орчуулгыг зөвхөн анхны санаа авах төдийхөөр хязгаарлаж, гараар хийх хяналтыг голчлох хэрэгтэй. Корпус хэл шинжлэлийн сангуудыг ашиглан үгсийн контекст дэх хэрэглээг харах нь орчуулгыг илүү амьд, байгалийн мэт сонсогдоход тусална.