မြန်မာဘာသာစကားနှင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ဗီဆာရာဒေသတွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ဆီဘူအာနို (Cebuano / Bisaya) ဘာသာစကားတို့သည် မတူညီသော ဘာသာစကားမိသားစုများမှ ဆင်းသက်လာကြသည့်အတွက် ၎င်းတို့အကြား ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စိတ်လှုပ်ရှားဖွယ်ရာဖြစ်သလို စိန်ခေါ်မှုအပြည့်ရှိသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားမှာ အော်စထရိုနီးရှန်း (Austronesian) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာမှ ဆီဘူအာနိုဘာသာသို့ တိကျမှန်ကန်ပြီး သဘာဝကျကျ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်အတွက် သိထားသင့်သည့် အဓိကသဒ္ဒါကွာခြားချက်များ၊ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် နည်းဗျူဟာများကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။
မြန်မာနှင့် ဆီဘူအာနို ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ နှိုင်းယှဉ်ချက်
ဘာသာပြန်ဆိုသူတစ်ဦးအနေဖြင့် ပစ်မှတ်ဘာသာစကားနှင့် မူရင်းဘာသာစကားတို့၏ နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံကို သဘောပေါက်ထားရန် အလွန်အရေးကြီးသည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် အသံနေအသံထား (Tone) ရှိသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး စကားလုံးများ၏ အသံနိမ့်မြင့်ပေါ်မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ တစ်ဖက်တွင် ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားသည် အသံနေအသံထားမရှိသော ဘာသာစကားဖြစ်သော်လည်း စကားလုံးများအပေါ် ဖိစီးသံ (Stress) ပေးပုံပေါ်မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ဤအချက်သည် စကားပြန်ဆိုခြင်း (Interpretation) တွင် ပိုမိုသိသာထင်ရှားသော်လည်း စာဖြင့်ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင်လည်း ဝါကျ၏ ဆက်စပ်အဓိပ္ပာယ်ကို မှန်ကန်စွာဖော်ထုတ်နိုင်ရန် ကူညီပေးသည်။
အဓိက သဒ္ဒါစနစ် ကွာခြားချက်များနှင့် ဘာသာပြန်ဆိုမှု စိန်ခေါ်မှုများ
ဘာသာပြန်ဆိုသူများ ရင်ဆိုင်ရလေ့ရှိသည့် အဓိကအခက်အခဲများမှာ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ လုံးဝကွဲပြားခြားနားနေခြင်း ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွာခြားခြင်း (SOV နှင့် VSO)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကျွန်တော် ထမင်း စားသည်" ဟူသော ဝါကျတွင် "ကျွန်တော်" (Subject) သည် အစတွင်ရှိပြီး၊ "ထမင်း" (Object) သည် အလယ်တွင်ရှိကာ၊ "စားသည်" (Verb) သည် အဆုံးတွင် ရှိသည်။
သို့သော် ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားသည် များသောအားဖြင့် ကြိယာ-ကတ္တား-ကံ (Verb-Subject-Object: VSO) သို့မဟုတ် ကြိယာ-ကံ-ကတ္တား (Verb-Object-Subject: VOS) ပုံစံကို အသုံးပြုသည်။ "ကျွန်တော် ထမင်း စားသည်" ကို ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားဖြင့် ပြန်ဆိုပါက "Nikaon ako og humay" (စားသည် ကျွန်တော် ထမင်း) သို့မဟုတ် Focus စနစ်ပေါ်မူတည်၍ ပုံစံပြောင်းလဲသွားမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်း (Literal Translation) ပြုလုပ်ပါက လုံးဝနားမလည်နိုင်သော ဝါကျများ ဖြစ်လာနိုင်သဖြင့် ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံတစ်ခုလုံးကို ပြောင်းပြန်လှန်၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် လိုအပ်သည်။
၂။ Cebuano ၏ Focus System (Austronesian Alignment) နှင့် မြန်မာဘာသာ နောက်ဆက်တွဲပုဒ်များ (Particles)
ဆီဘူအာနိုအပါအဝင် ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာစကားများ၏ အထူးခြားဆုံးနှင့် အခက်ခဲဆုံး သဒ္ဒါစနစ်မှာ Focus System (သို့မဟုတ်) အကြောင်းအရာကို အလေးပေးဖော်ပြသည့် စနစ်ဖြစ်သည်။ ကြိယာများတွင် ရှေ့ဆက် (Prefixes)၊ ကြားညှပ် (Infixes) နှင့် နောက်ဆက် (Suffixes) များကို အသုံးပြု၍ မည်သည့်နာမ် (Noun) သည် ဝါကျ၏ အဓိကအလေးပေးရာ ဖြစ်သည်ကို ဆုံးဖြတ်သည်။ (ဥပမာ - ပြုလုပ်သူကို ဇောင်းပေးခြင်း၊ ခံရသူကို ဇောင်းပေးခြင်း၊ နေရာကို ဇောင်းပေးခြင်း စသည်ဖြင့်)။
မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ အလားတူလုပ်ဆောင်ချက်ကို နာမ်နောက်ဆက်တွဲပုဒ်များ (Postpositional Particles) ဖြစ်သော "-သည်/-က" (ကတ္တားပြပုဒ်)၊ "-ကို" (ကံပြပုဒ်)၊ "-သို့" (နေရာပြပုဒ်) စသည်တို့ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် -
- မြန်မာ: ကျွန်တော် (ကတ္တား) စာအုပ် (ကံ) ကို ဖတ်သည်။
- ဆီဘူအာနို (Actor Focus): "Nagbasa ako sa libro." (စာဖတ်သူ "ကျွန်တော်" ကို အလေးပေးသည် - ako ကိုသုံးသည်)
- ဆီဘူအာနို (Object Focus): "Gibasa nako ang libro." (ဖတ်ရသော "စာအုပ်" ကို အလေးပေးသည် - ang ကို libro ရှေ့တွင်သုံးသည်)
ဤကဲ့သို့သော စနစ်ခြားနားမှုကို နားမလည်ပါက ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားဖြင့် ပြန်ဆိုထားသော ဝါကျများသည် အဓိပ္ပာယ် မရှင်းမလင်းဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် သဒ္ဒါမကျခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ဘာသာပြန်သူသည် မူရင်းမြန်မာဝါကျ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ကြည့်၍ မည်သည့်အရာကို အဓိကထား အလေးပေးပြောဆိုလိုသည်ကို ဆုံးဖြတ်ပြီး ဆီဘူအာနို၏ မှန်ကန်သော Focus စနစ်ကို ရွေးချယ်အသုံးပြုရမည် ဖြစ်သည်။
၃။ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းနှင့် မွေးစားစကားလုံးများဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက် (Vocabulary and Loanwords)
ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားသည် သမိုင်းကြောင်းအရ စပိန်နိုင်ငံ၏ ကိုလိုနီပြုခြင်းကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ခံခဲ့ရသဖြင့် စပိန်ဘာသာစကားမှ အများအပြား မွေးစားယူထားသော စကားလုံးများ (Spanish Loanwords) ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စားပွဲခုံကို "lamesa"၊ ကုလားထိုင်ကို "silya"၊ အချိန်ကို "oras"၊ ကျောင်းကို "eskwela" စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ယနေ့ခေတ်တွင် အင်္ဂလိပ်စကားလုံးများကိုလည်း အကြီးအကျယ် မွေးစားသုံးစွဲကြသည်။
တစ်ဖက်တွင် မြန်မာဘာသာစကားသည် ပါဠိ (Pali) နှင့် သက္ကတ (Sanskrit) ဘာသာစကားများမှ မွေးစားထားသော စကားလုံးများ အများအပြားရှိပြီး ဘာသာရေး၊ စာပေနှင့် အဆင့်မြင့်အသုံးအနှုန်းများတွင် တွေ့ရတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် နည်းပညာ သို့မဟုတ် ခေတ်ပေါ်သိပ္ပာယ်စကားလုံးများကို ပြန်ဆိုရာတွင် မြန်မာဘာသာ၏ ပါဠိသက် သို့မဟုတ် ဖန်တီးထားသော စကားလုံးများကို ဆီဘူအာနိုသို့ တိုက်ရိုက်ပြန်ရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ၎င်းအစား ဆီဘူအာနိုလူမျိုးများ အမှန်တကယ် နားလည်သုံးစွဲနေသည့် စပိန် သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်အခြေခံ မွေးစားစကားလုံးများကို မှန်ကန်စွာ ရွေးချယ်အသုံးပြုရမည် ဖြစ်သည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လေးစားသမှုပြ အသုံးအနှုန်းများ (Honorifics and Social Nuances)
မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် အသက်အရွယ်၊ ရာထူးဌာနန္တရနှင့် ဆက်ဆံရေးအခြေအနေပေါ် မူတည်၍ လေးစားသမှုပြ နောက်ဆက်တွဲပုဒ်များ (ဥပမာ - "ပါ"၊ "ခင်ဗျာ"၊ "ရှင်") နှင့် နာမ်စားများ (ဥပမာ - "ကျွန်တော်"၊ "ကျွန်မ"၊ "ဦးလေး"၊ "ဆရာ") ကို အလွန်အမင်း ဂရုတစိုက် သုံးစွဲရသည်။ ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားတွင်လည်း လူကြီးသူမများကို ရည်ညွှန်းရာတွင် သုံးသော လေးစားသမှုပြ စကားလုံးများ ရှိသော်လည်း၊ မြန်မာဘာသာစကားကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးသော စကားလုံးအဆင့်အတန်း ခွဲခြားမှု မရှိပေ။ သို့သော် ဖိလစ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုအရ အသက်ကြီးသူများကို "Nang" (အစ်မကြီး/ဒေါ်ဒေါ်)၊ "Nong" (အစ်ကိုကြီး/ဦးလေး) စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲလေ့ရှိသဖြင့် ၎င်းတို့ကို မြန်မာဘာသာမှ ဆီဘူအာနိုသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သင့်လျော်သလို လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အစားထိုး အသုံးပြုရမည်။
မြန်မာမှ ဆီဘူအာနိုသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် အောင်မြင်စေမည့် အဆင့်မြင့် နည်းလမ်းကောင်းများ
အရည်အသွေးမြင့်မားပြီး ဖတ်ရလွယ်ကူသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုရရှိရန် အောက်ပါအချက်များကို လိုက်နာဆောင်ရွက်သင့်သည် -
- တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ - စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်တိုက်ပြီး ပြန်ဆိုခြင်းထက် မူရင်းဝါကျ၏ အဓိကဆိုလိုရင်း (Conceptual meaning) ကို အရင်နားလည်အောင်လုပ်ပြီးမှ ဆီဘူအာနိုဝါကျတည်ဆောက်ပုံအတိုင်း အသစ်ပြန်လည်ရေးသားပါ။
- ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများကို သတိထားပါ - ဆီဘူအာနိုတွင် ကာလ (Tense) နှင့် ဖြစ်ရပ် (Aspect) များကို ဖော်ပြရန် ကြိယာရှေ့ဆက်တွဲများဖြစ်သည့် "mi-", "ni-", "nag-", "mag-", "naka-" စသည်တို့ကို စနစ်တကျ အသုံးပြုရသဖြင့် မြန်မာဘာသာ၏ "ခဲ့သည်"၊ "နေသည်"၊ "လိမ့်မည်" စသော ကာလပြပုဒ်များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီအောင် ရွေးချယ်ပါ။
- ဆီဘူအာနိုလူမျိုးများ၏ နေ့စဉ်ပြောစကားနှင့် စာပေအသုံးအနှုန်းကို ခွဲခြားပါ - တရားဝင်စာရွက်စာတမ်းများအတွက် သတ်ပုံမှန်ကန်သော ဆီဘူအာနိုစကားလုံးများကို အသုံးပြုရမည်ဖြစ်ပြီး၊ လူမှုကွန်ရက် သို့မဟုတ် သာမန်စာတိုများအတွက်မူ စပိန်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကားလုံးအချို့ ရောနှောနေသည့် နေ့စဉ်သုံးစကားလုံးများကို သင့်လျော်သလို ထည့်သွင်းအသုံးပြုနိုင်သည်။
- ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများကို လေ့လာပါ - ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားသည် ဆီဘူ (Cebu) မြို့တွင်သာမက မင်ဒါနာအို (Mindanao) နှင့် အခြားဗီဆာရာကျွန်းများတွင်လည်း ပြောဆိုကြပြီး ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှုရှိနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ပစ်မှတ်စာဖတ်ပရိသတ် မည်သည့်ဒေသမှဖြစ်သည်ကို ဦးစွာ ဆန်းစစ်ပါ။
နိဂုံးချုပ်နှင့် ဘာသာပြန်သူများအတွက် အကြံပြုချက်
မြန်မာဘာသာမှ ဆီဘူအာနိုဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခြင်းသည် ရိုးရှင်းသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု မဟုတ်သော်လည်း ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ အနှစ်သာရ၊ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံတို့ကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း နားလည်ထားပါက အမှားအယွင်းကင်းပြီး အဆင့်အတန်းမီသော ပြန်ဆိုမှုများကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဘာသာပြန်သူများသည် အဘိဓာန်များကိုသာ အားကိုးခြင်းထက် ဆီဘူအာနိုဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများ၊ သတင်းများနှင့် နေ့စဉ်ပြောစကားများကို အမြဲမပြတ် လေ့လာဆန်းစစ်နေရန် တိုက်တွန်းလိုပါသည်။