Mowzugyň Ähmiýeti we Giriş
Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we ykdysadyýetleriniň arasyndaky gatnaşyklar barha güýçlenýär. Bu bolsa öz gezeginde dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjimeçilik işiniň ähmiýetini has-da artdyrýar. Orta Aziýanyň iň gadymy we baý dilleriniň biri bolan türkmen dili bilen Hindi-Ýewropa dil maşgalasyna degişli penjap diliniň arasyndaky terjime prosesi hem professional çemeleşmeleri we lingwistik inçelikleri talap edýär. Penjap dili dünýäde millionlarça adam tarapyndan gürlenilýän we esasan Hindistanyň Penjap ştatynda hem-de Päkistanyň Penjap welaýatynda giňden ýaýran dildir. Iki diliň arasyndaky terjime diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem iki sany aýry medeniýetiň we grammatik ulgamyň arasynda köpri gurmakdyr. Bu makalada türkmen dilinden penjap diline terjime etmegiň kynçylyklary, grammatik tapawutlar we tejribeli terjimeçiler üçin peýdaly maslahatlar barada gürrüň ederis.
Sintaktik Meňzeşlikler: S-O-V (Eýe-Doldurjy-Habar) Gurluşy
Türkmen we penjap dilleriniň iň esasy meňzeş taraplarynyň biri, olaryň söz düzüminiň gurluşydyr. Iki dilde-de sözlemleriň gurluşy esasan Subýekt-Obýekt-Işlik (S-O-V) yzygiderliligine eýerýär. Ýagny, eýe ilki gelýär, soňra doldurjy, iň soňunda bolsa işlik (habar) ýerleşýär. Bu meňzeşlik terjimeçilere sözlemiň umumy karkasyny saklamaga kömek edýär we iňlis dili ýaly S-V-O gurluşly dillerden tapawutlylykda, sözlemleri düýbünden üýtgetmezden terjime etmäge mümkinçilik berýär.
Meselem:
- Türkmençe: Men kitap okaýaryn. (Men [Eýe] + kitap [Doldurjy] + okaýaryn [Habar])
- Penjapça (Gurmuhi ýazysynda): ਮੈਂ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ (Maiṁ [Eýe] + kitāb [Doldurjy] + paṛhdā hāṁ [Habar])
Görüşimiz ýaly, gurluş meňzeşligi terjimeçiniň işini belli bir derejede ýeňilleşdirýär we sözleriň ýerini üýtgetmek zerurlygyny aradan aýyrýar.
Grammatik Jyns (Gender) Ulgamy we Onuň Terjimedäki Kynçylyklary
Terjimeçileriň iň köp duş gelýän kynçylyklarynyň biri grammatik jyns (erkek we aýal jynsy) tapawutlarydyr. Türkmen dilinde grammatik jyns düşünjesi ýokdur; eýe ýa-da atlar üçin ýörite "erkek" ýa-da "aýal" goşulmalary ulanylmaýar. Emma penjap dilinde bu mesele düýbünden başgaçadır. Penjap dilinde ähli atlar (nouns), sypatlar (adjectives) we işlikler (verbs) eýäniň ýa-da degişli adyň jynsyna görä üýtgeýär.
Terjime edilende, türkmen dilindäki "ol" çalyşmasynyň penjap dilindäki degişli erkek (ਉਹ - uh / وہ) ýa-da aýal görnüşini tapmak üçin hökman kontekste we sözlemiň dowamyna seretmeli. Sypatlar we işlikler hem jynsa görä ylalaşmalydyr. Mysal üçin, "Ol gelýär" diýen ýönekeý sözlemi penjap diline terjime etmek üçin şahsnyň kimdigini bilmek zerurdyr:
- Erkek adam üçin: ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (Uh āundā hai)
- Aýal adam üçin: ਉਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ (Uh āundī hai)
Bu tapawut terjimeçiden diňe bir sözme-söz terjime etmegi däl, eýsem tutuş mawy konteksti yzarlamagy we grammatik taýdan dogry penjapça sözlemleri gurmagy talap edýär.
Ýazuw Ulgamlarynyň Köpdürliligi: Gurmuhi we Şahmuhi
Penjap dili iki sany düýbünden başga ýazuw ulgamynda ýazylýar we bu ýagdaý penjap diliniň geografik, syýasy hem-de dini şertleri bilen baglanyşyklydyr. Terjimeçiler öz işlerini başlamanka, maksatlaýyn okyjylaryň haýsy sebitdedigini anyklamalydyrlar:
- Gurmuhi (Gurmukhi): Hindistanyň çäklerinde we dünýädäki sikh jemgyýetlerinde penjap dili Gurmuhi elipbiýinde ýazylýar. Bu elipbiý çepden saga tarap ýazylýan harplardan ybaratdyr.
- Şahmuhi (Shahmukhi): Päkistanyň çäklerinde ýaşaýan penjaplar (esasan musulmanlar) öz dillerini pars-arap elipbiýine esaslanýan Şahmuhi ýazysynda ýazýarlar. Bu ýazuw sagdan çepe tarap ýazylýar.
Bir sözlemi Gurmuhi dilinde ýazyp, Päkistandaky penjap okyjylaryna hödürlemek ýalňyşlyk bolar. Şonuň üçin hem terjimeçi bu iki ýazuw ulgamynyň tapawutlaryny we olaryň transkripsiýa düzgünlerini gowy bilmelidir.
Orta Medeni we Leksiki Köprüler: Arap-Pars Täsirleri
Taryhy we medeni sebäplere görä, türkmen we penjap dillerinde köp sanly arap we pars gelip çykyşly sözler bar. Yslam medeniýeti we taryhy Ýpek ýoly söwda gatnaşyklary iki sebitiň hem dillerine öz täsirini ýetiripdir. Bu bolsa terjimeçilikde uly amatlyklary döredýär we sözlük gorunyň meňzeşligini üpjün edýär.
Meselem, aşakdaky ýaly umumy sözler terjimeçiniň işini ýeňilleşdirip biler:
| Türkmençe | Penjapça (Gurmuhi / Şahmuhi) | Manysy |
|---|---|---|
| Dost | ਦੋਸਤ / دوست (Dost) | Dost, ýoldaş |
| Kitap | ਕਿਤਾਬ / کتاب (Kitāb) | Kitap |
| Wagt | ਵਕਤ / وقت (Waqt) | Wagt, zaman |
| Dünýä | ਦੁਨੀਆ / دنیا (Duniā) | Dünýä, älem |
| Jan | ਜਾਨ / جان (Jān) | Jan, durmuş |
Bu meňzeşlikler terjime wagtynda has takyk we medeni taýdan laýyk gelýän terminleri saýlamaga uly ýardam berýär. Ýöne terjimeçi ýalan dost sözlerden (false friends) seresap bolmalydyr, sebäbi käbir sözleriň manysy asyrlar boýy üýtgän bolup biler.
Söz Goşulmalary we Affiksasiýa (Agglyutinasiýa)
Türkmen dili agglyutinatiw dildir, ýagny söz köklerine goşulmalar yzygiderli goşulmak arkaly täze manylar we grammatik gatnaşyklar döredilýär. Penjap dili bolsa has flektiw we analitiki gurluşa eýedir. Dürli grammatik gatnaşyklary aňlatmak üçin penjap dilinde sözüň yzyndan aýratyn gelýän kömekçi sözler we predloglar (postpositions) ulanylýar. Bu ýagdaý terjime wagtynda sözleriň we goşulmalaryň gurluşyna aýratyn üns bermegi talap edýär.
Mysal üçin, türkmen dilindäki "-da/-de" ýöneliş ýa-da wagt goşulmasy penjap dilinde "ਵਿੱਚ" (wich - içinde) ýa-da "ਤੇ" (te - üstünde) ýaly aýratyn sözler arkaly aňladylýar:
- Türkmençe: Mekdepde (sözüň yzyna goşulan goşulma)
- Penjapça: ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ (School wich - mekdep içinde, aýratyn söz)
Bu tapawut sebäpli terjimeçiler söz yzygiderliligini we grammatik goşulmalaryň aňladýan manylaryny dogry seljermelidirler we penjapça terjime edilende olary aýratyn sözler hökmünde ýazmalydyrlar.
Terjimeçiler üçin Peýdaly Maslahatlar
Türkmen-penjap terjime işinde ýokary hilli netijeler gazanmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek maslahat berilýär:
- Maksatlaýyn auditoriýany dogry kesgitläň: Terjimeňiziň Hindistandaky penjaplar üçinmi ýa-da Päkistandaky penjaplar üçinidigini anyklap, degişli elipbiýi (Gurmuhi ýa-da Şahmuhi) we sebit dialektini saýlaň.
- Kontextual jynsa üns beriň: Türkmen dilindäki jynssyz eýeleri penjap diline geçireniňizde, işlikleriň we sypatlaryň jyns taýdan dogry ylalaşmagyny üpjün etmek üçin konteksti doly okaň.
- Dialekt tapawutlaryny öwreniň: Penjap diliniň Majhi, Doabi, Malwai we Puadhi ýaly köp sanly dialekti bar. Resmi terjimelerde standard penjap dili (Majhi dialektine esaslanýan) ulanylmalydyr.
- Leksiki meňzeşliklerden peýdalanň: Arap we pars gelip çykyşly umumy sözleriň üsti bilen terjimäniň medeni taýdan has tebigy we düşnükli bolmagyny gazanyň.
- Sintaktik yzygiderliligi saklaň: Iki diliň hem S-O-V gurluşyny ulanmagy, sözlemleriň logiki yzygiderliligini aňsatlyk bilen penjap diline geçirmäge ýol berýär.