Harshen Hausa yana daya daga cikin manyan harsunan da ake magana da su a yammacin Afirka, musamman a kasashe kamar Najeriya, Nijar, da sauran makwabtansu. A daya bangaren kuma, Harshen Portugal (Portuguese) yana daya daga cikin harsunan da suka fi shahara a duniya, yana da masu magana da shi sama da miliyan dari biyu da sittin a kasashe kamar Brazil, Portugal, Angola, da Mozambique. Fassarar adabi, bayanai, ko takardu daga Hausa zuwa Portuguese na bukatar fahimta mai zurfi game da tsarin nahawu, al'adu, da kuma salon magana na kowane harshe. Wannan labarin zai tattauna dalla-dalla kan yadda za a gudanar da fassara mai inganci, kalubalen da ake fuskanta, da kuma mafita mafi dacewa.
Tsarin Nahawu Da Bambancin Ginin Jumla A Harsunan Biyu
Babban kalubale na farko a cikin fassarar Hausa zuwa Portuguese shine bambancin tsarin ginin jumla da nahawu. Kodayake duka harsunan biyu suna amfani da tsarin SVO (Subject-Verb-Object), wato (Mai aikatawa - Aiki - Abin da aka aikatawa), hanyoyin da suke bayyana lokaci da yanayin aiki sun banbanta sosai:
- Lokutan Aiki (Tenses and Aspects): A harshen Hausa, ba a sauya siffar aikatau (verb) don nuna lokaci. Maimakon haka, ana amfani da wakilin suna na musamman (aspect markers/pronouns) kamar "na", "nana", "na kan", ko "za ni" don nuna ko aikin ya riga ya faru, yana faruwa, ko kuma nan gaba zai faru. A harshen Portuguese kuwa, aikatau yana canjawa gaba daya dangane da lokaci, yanayi, da kuma wanda yake magana (conjugação verbal). Misali, kalmar "ci" (comer) tana iya canjawa zuwa "como", "comi", "comia", "comeré", ko "comesse" dangane da mahallin jumla.
- Jinsi a Nahawu (Grammatical Gender): Harshen Hausa da Portuguese duka suna da jinsi biyu (na miji da na mace). Sai dai kuma, jinsin abubuwa a Hausa ba lallai ne ya zo daidai da na Portuguese ba. Misali, "rana" mace ce a Hausa, amma a Portuguese "sol" (rana) na miji ne. Haka kuma, "wata" namiji ne a Hausa, yayin da a Portuguese "lua" (wata) mace ce. Wannan yana bukatar mai fassara ya kiyaye sosai wajen tabbatar da cewa ya yi amfani da jinsin da ya dace a harshen da ake fassarawa zuwa gare shi.
- Wakilan Suna da Jam'i: A harshen Portuguese, akwai ka'idoji masu tsanani na daidaiton lamba da jinsi tsakanin sunaye, siffofi, da wakilan suna (concordância). Dole ne siffa ta bi sunan da take siffantawa a kan ko shi mace ne ko namiji, kuma ko yana da yawa (plural) ko guda daya (singular). A Hausa, ko da yake akwai wannan tsarin, bai kai irin na Portuguese rukunoni da sarkakiya ba.
Kalubalen Sautin Harshe da Kuma Rashin Alama
Harshen Hausa harshe ne mai amfani da sautin murya (tone language), inda hawan sauti ko faduwarsa a kan harafi yake sauya ma'anar kalma gaba daya. Misali, kalmar "fari" tana iya nufin kalar fari (white), farkon abu (beginning), ko kuma fari na rashin ruwan sama (drought), dangane da yadda aka furta ta da sauti mai tsawo ko gajere, mai hawa ko kasa. A rubuce, ba a sanya wadannan alamomin sauti (tone marks) a cikin jaridu, littattafai, ko takardu na yau da kullum. Wannan yana haifar da babban kalubale ga mai fassarawa zuwa Portuguese.
Domin kauce wa kuskure, dole ne mai fassara ya dogara kacokan a kan mahallin jumla (context) don gano ainihin ma'anar kalmar da marubucin ya nufa kafin ya sauya ta zuwa Portuguese. A daya bangaren kuma, harshen Portuguese yana amfani da alamomin rubutu na musamman (accents) kamar (á, â, ã, ç, í, ó) don nuna inda karfin murya yake fada ko kuma yadda za a furta kalma. Rashin kula da wadannan alamomi a cikin Portuguese na iya canza ma'anar kalma, misali tsakanin "avô" (kaka namiji) da "avó" (kaka mace), ko kuma "esta" (wannan) da "está" (yana/tana).
Kalubalen Al'ada da Kalaman Cikin Gida (Idiomatics)
Fassara ba wai kawai sauya kalmomi daga wani harshe zuwa wani ba ne; fassara ce ta al'adu da tunani. Hausawa suna da karin magana da salon magana da yawa wadanda tushensu yake a addinin Musulunci, rayuwar karkara, da tarihin yammacin Afirka. Hakazalika, harshen Portuguese yana dauke da al'adun kasashen Turai da na Latin Amurka (musamman Brazil).
Misali, kalmomi irin su "Sannu" ko "Gafara dai" suna da ma'ana mai zurfi dangane da mahallin da aka fada su. A harshen Portuguese, babu kalma guda daya tilas da za ta fassara "sannu" a kowane lokaci. Za a iya amfani da "Olá" (sannu/barka), "Como vai?" (yaya kake?), ko "Me desculpe" dangane da yanayin. Haka kuma, kalmomin da ke da alaka da addini kamar "Insha Allah" ko "Alhamdulillah" za a iya fassara su ta hanyar amfani da ma'anar da ke nuna fatan alheri ko godiya a Portuguese, kamar "Se Deus quiser" (Idan Allah ya so) ko "Graças a Deus" (Godiya ta tabbata ga Allah), domin wadannan kalmomi sun saba da al'adun masu magana da Portuguese saboda tasirin addinin Kiristanci.
Hakanan akwai kalmomin Portuguese kamar "Saudade" wanda ke nufin wani irin shauki na kewar wani abu ko wani mutum da ba ya nan, wanda babu kalma guda daya a Hausa da za ta iya isar da wannan ma'anar daki-dois. A nan, mai fassara dole ne ya yi amfani da fasaha wajen bayyana wannan shauki ta hanyar amfani da kalmomi da dama a cikin Hausa, kamar "kewar da ke cike da kauna da shauki."
Bambancin Kalmomin Kimiyya da Fasaha
Harshen Portuguese yana da arzikin kalmomin kimiyya, fasaha, da na shari'a wadanda suka samo asali daga harshen Latin da Girkanci. Yawancin wadannan kalmomi suna da daidaito a duk kasashen Turai. A daya bangaren, harshen Hausa ya ari kalmomi da yawa daga Turanci ko Larabci don bayyana abubuwan zamani (misali, kwamfuta, rediyo, talabijin). Koyaya, akwai lokuta da dama da Hausa ba ta da takamaiman kalma ta kimiyya don wani abu, wanda ke tilasta wa mai fassara yin amfani da bayani dalla-dalla (paraphrasing) ko kuma aro kalmar sannan a rubuta ta yadda Hausawa za su iya furta ta.
A fannin shari'a ko kasuwanci, dole ne mai fassara ya yi amfani da kalmomin Portuguese da suka dace da tsarin shari'ar kasashen da ke magana da Portuguese (kamar tsarin Civil Law), wanda ya banbanta da tsarin Common Law na kasashen da suka yi mulkin mallaka a yankunan Hausawa.
Hanyoyi da Dubaru Don Samun Ingantacciyar Fassara
Domin samun fassara mai inganci wadda za ta gamsar da mai karatu a harshen Portuguese, mai fassara yana bukatar ya bi wadannan matakai na kwararru:
1. Gano Sashen Harshen Portugal da Aka Nufa (Target Audience Dialect)
Dole ne mai fassara ya san ko yana fassarawa ne ga mutanen Brazil (Português Brasileiro) ko kuma na Portugal da kasashen Afirka kamar Angola (Português Europeu). Wadannan sassa biyu suna da banbanci sosai wajen amfani da kalmomi, nahawu, da kuma kalaman yau da kullum. Yin amfani da salon da bai dace ba zai iya sa fassarar ta zama ba za ta yi dadi ga mai karatu ba.
2. Kauce Wa Fassara Kalma-da-Kalma (Avoid Literal Translation)
Wannan ita ce babbar kuskuren da masu fassara marasa kwarewa suke yi. Fassara kalma-da-kalma tana lalata ma'anar asali ta jumla kuma tana sa rubutun ya zama maras ma'ana ko kuma mai wuyar fahimta. Maimakon fassara kalmar jiki da jiki, ya kamata a fassara ma'anar da ke cikin sakon gaba daya.
3. Amfani da Kayan Aiki na Zamani (Translation Technology)
Yin amfani da injinan fassara (kamar Google Translate) yana da kyau don neman ma'anar wasu kalmomi na musamman, amma bai kamata a dogara da su 100% ba. Amfani da manyan kamus na Hausa-Portuguese da kuma software na taimakon fassara (CAT Tools) yana taimakawa wajen tabbatar da daidaiton kalmomi a cikin manyan takardu.
4. Gyara da Karantawa (Proofreading and Editing)
Bayan kammala fassara, yana da matukar muhimmanci a sake karanta rubutun a matsayin mai karatu na harshen Portuguese. Wannan yana taimakawa wajen gano kura-kuran nahawu, daidaiton jinsi, da kuma tabbatar da cewa salon rubutun ya yi daidai da yadda masu harshen suke rubutu.
Muhimmancin Kwarewar Harshe da Al'ada
Fassara tsakanin Hausa da Portuguese wata hanya ce ta gina gado tsakanin al'ummar Afirka ta Yamma da duniyar Lusophone (masu magana da Portuguese). Saboda haka, kwararren mai fassara ba wai kawai yana bukatar ya zama masanin kalmomi ba ne, har ma da zama masanin al'adun kowane bangare. Ta hanyar fahimtar yadda Hausawa da mutanen Portuguese suke tunani, mai fassara zai iya isar da sakon da gaskiya, kwarewa, da kuma mutunta juna.