Հայերենն ու վրացերենն ունեն դարավոր պատմական, մշակութային և աշխարհագրական կապեր: Չնայած այս երկու հարևան ժողովուրդների սերտ հարաբերություններին, նրանց լեզուները պատկանում են բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների: Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ է, մինչդեռ վրացերենը պատկանում է քարթվելական (հարավկովկասյան) լեզվաընտանիքին: Այս լեզվաբանական տարբերությունը հսկայական մարտահրավերներ է ստեղծում թարգմանիչների համար: Հայերենից վրացերեն բարձրորակ թարգմանություն կատարելու համար անհրաժեշտ է խորությամբ հասկանալ երկու լեզուների կառուցվածքային, քերականական և հնչյունաբանական նրբությունները:
Լեզվաբանական համատեքստ և գրային համակարգեր
Առաջին հայացքից հայերենն ու վրացերենը թվում են նման՝ շնորհիվ իրենց յուրահատուկ այբուբենների, որոնք ստեղծվել են 5-րդ դարի սկզբին: Երկու լեզուներն էլ օգտագործում են հնչյունային գրային համակարգեր, որտեղ յուրաքանչյուր տառին հիմնականում համապատասխանում է մեկ հնչյուն: Սակայն սրանով նմանությունները գրեթե սահմանափակվում են: Թարգմանիչը պետք է հաշվի առնի, որ թեև գրային համակարգերը տեսողականորեն ինքնատիպ են, դրանց տակ թաքնված լեզվական կառուցվածքները խիստ տարբեր են: Բացի այդ, հնչյունաբանական մակարդակում վրացերենն ունի կոկորդային հնչյունների (ejectives) բարդ համակարգ, որոնք հայերենում չկան, և սա կարող է դժվարություններ ստեղծել հատուկ անունների և տերմինների տառադարձման ժամանակ:
Քերականական հիմնական մարտահրավերները
Հայերենից վրացերեն թարգմանության ընթացքում ամենադժվար հաղթահարելի խոչընդոտները կապված են քերականական կառուցվածքների հետ: Ահա հիմնական կետերը, որոնց վրա պետք է բևեռել ուշադրությունը.
- Էրգատիվ կառուցվածքը (Ergative Alignment). Ի տարբերություն հայերենի, որն ունի անվանողական-հայցական (nominative-accusative) կառուցվածք, վրացերենն ունի էրգատիվ կառուցվածք: Սա նշանակում է, որ անցյալ կատարյալ ժամանակաձևերում անցողական բայի սուբյեկտը (ենթական) դրվում է էրգատիվ (պատմական) հոլովով, իսկ օբյեկտը (ուղիղ խնդիրը)՝ ուղղական հոլովով: Հայ թարգմանչի համար սա հաճախ անսովոր է և պահանջում է շարահյուսական լուրջ վերակառուցում:
- Բազմադեմ բայեր (Polypersonality). Վրացերենի բայական համակարգը հայտնի է իր բարդությամբ: Վրացերեն բայը կարող է միաժամանակ արտահայտել ոչ միայն սուբյեկտի (գործող անձի), այլև ուղիղ և անուղղակի օբյեկտների դեմքն ու թիվը: Հայերենում այս հարաբերությունները սովորաբար արտահայտվում են դերանունների կամ նախդիրների միջոցով: Թարգմանելիս կարևոր է ճիշտ որոշել բայի բոլոր արգումենտները, որպեսզի վրացերեն տեքստում չհայտնվեն քերականական սխալներ:
- Հոլովական համակարգը և հետադրությունները. Թե՛ հայերենը, թե՛ վրացերենն ունեն 7 հոլով, սակայն դրանց գործառույթները միշտ չէ, որ համընկնում են: Օրինակ՝ հայերենի ներգոյական հոլովի իմաստը վրացերենում հաճախ արտահավտվում է հետադրությունների (postpositions) միջոցով, որոնք կցվում են գոյականներին: Հետադրությունների կիրառումը պահանջում է նախորդող գոյականի որոշակի հոլովաձևի ընտրություն, ինչը լրացուցիչ ուշադրություն է պահանջում:
- Քերականական սեռի բացակայություն. Սա թերևս միակ ընդհանուր քերականական գիծն է, որը հեշտացնում է թարգմանությունը: Երկու լեզուներում էլ բացակայում է քերականական սեռը, ինչը ազատում է թարգմանչին համաձայնեցման լրացուցիչ խնդիրներից, որոնք առկա են այլ լեզվաընտանիքներում:
Բառապաշարի տեղայնացում և պատմական փոխառություններ
Դարավոր հարևանությունը հանգեցրել է նրան, որ երկու լեզուներում էլ առկա են բազմաթիվ պատմական փոխառություններ, հատկապես իրանական լեզուներից, ինչպես նաև միմյանցից կատարված փոխառություններ: Սակայն ժամանակակից լեզվամտածողության մեջ շատ բառեր ստացել են այլ երանգներ: Օրինակ՝ հանրային և կրոնական տերմինաբանությունը կարող է ունենալ նույն արմատները, բայց կիրառության տարբեր սահմաններ: Թարգմանիչը պետք է խուսափի «կեղծ ընկերներից» (false friends)՝ բառերից, որոնք հնչում են նման, բայց ունեն տարբեր իմաստներ:
Բացի այդ, դարձվածքների և ասացվածքների թարգմանությունը պահանջում է ոչ թե բառացի թարգմանություն, այլ համարժեքների որոնում: Օրինակ՝ հայկական պատկերավոր արտահայտությունները վրացերենում պետք է փոխարինվեն համապատասխան վրացական ասույթներով, որպեսզի տեքստը հնչի բնական և հասկանալի լինի թիրախային լսարանի համար: Մշակութային իրողությունների (realia) ճիշտ փոխանցումը կարևորագույն նախապայման է ընթերցողի մոտ վստահություն ներշնչելու համար:
Գործնական խորհուրդներ հայերենից վրացերեն թարգմանիչներին
Որակյալ և սահուն տեքստ ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Միշտ վերլուծեք բայի ժամանակաձևը և կապը հոլովների հետ. Յուրաքանչյուր նախադասություն թարգմանելիս ուշադիր եղեք, թե բայը որ խմբին է պատկանում (վրացերենում կա բայերի 4 դաս), քանի որ դրանից է կախված ենթակայի և խնդրի հոլովառությունը տարբեր ժամանակային շարքերում (screeves):
- Խուսափեք կալկաներից (բառացի պատճենումներից). Հայերենի շարահյուսությունը հաճախ թույլ է տալիս ճկունություն, սակայն վրացերենում նախադասության անդամների դասավորությունը ենթարկվում է այլ տրամաբանության: Պատճենված նախադասությունները վրացերենում կթվան արհեստական և անընթեռնելի:
- Ուշադրություն դարձրեք հետադրություններին. Վրացերենում նախդիրների փոխարեն օգտագործվում են հետադրություններ, որոնք կցվում են բառին: Ճիշտ հետադրության ընտրությունը որոշում է նախադասության իմաստային ճշգրտությունը:
- Օգտագործեք վստահելի բառարաններ և ռեսուրսներ. Քանի որ երկկողմանի հայ-վրացերեն մասնագիտական բառարանները սահմանափակ են, երբեմն անհրաժեշտ է լինում դիմել միջնորդ լեզուների (օրինակ՝ ռուսերեն կամ անգլերեն) օգնությանը՝ տերմինների ճշգրիտ նշանակությունը ստուգելու համար:
SEO-ի դերը թարգմանչական աշխատանքում
Եթե թարգմանում եք կայքերի բովանդակություն կամ թվային նյութեր, ապա միայն լեզվական ճշգրտությունը բավարար չէ: Անհրաժեշտ է իրականացնել SEO տեղայնացում: Սա նշանակում է, որ հայերեն տեքստում առկա բանալի բառերը պետք է ոչ թե պարզապես թարգմանվեն վրացերեն, այլ փոխարինվեն այնպիսի վրացերեն բանալի բառերով (keywords), որոնք իրականում փնտրվում են վրացական որոնողական համակարգերում (օրինակ՝ Google.ge):
Դրա համար օգտագործեք հիմնաբառերի վերլուծության գործիքներ և տեղայնացրեք նաև մետա-տվյալները (Title, Meta Description): Սա թույլ կտա ապահովել թարգմանված նյութի բարձր տեսանելիությունը որոնման արդյունքներում: Հիշեք, որ տեղայնացված տեքստը պետք է հարմարեցվի տեղական սպառողի վարքագծին և մշակութային առանձնահատկություններին:
Թարգմանության որակի վերահսկում և խմբագրում
Ցանկացած թարգմանչական նախագծի վերջնական փուլը պետք է լինի որակի խիստ վերահսկողությունը: Հայերենից վրացերեն թարգմանությունների դեպքում ցանկալի է ներգրավել վրացերենի կրող հանդիսացող խմբագիրների (native speakers): Նրանք կարող են հեշտությամբ նկատել ոչ բնական ձևակերպումները, քերականական անհամապատասխանությունները և ոճական թերությունները: Ժամանակակից CAT (Computer-Assisted Translation) գործիքների օգտագործումը նույնպես օգնում է պահպանել տերմինաբանության միօրինակությունը ողջ տեքստում, հատկապես տեխնիկական, իրավաբանական կամ բժշկական նյութեր թարգմանելիս:
Այսպիսով, հայերենից վրացերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների կատարյալ տիրապետում, այլև մշակութային խորը զգացողություն և քերականական նուրբ կառուցվածքների գիտակցում: Հետևելով վերը նշված խորհուրդներին և հաշվի առնելով լեզվական մարտահրավերները՝ դուք կկարողանաք ստեղծել տեքստեր, որոնք ոչ միայն լեզվաբանորեն անթերի են, այլև արդյունավետորեն հասնում են իրենց նպատակային լսարանին: