Þýðingar á milli íslensku og frönsku eru bæði heillandi og krefjandi verkefni. Hér mætast tvær gerólíkar málfjölskyldur: íslenska, sem er norðurgermanskt beygingamál með rætur í fornnorsku, og franska, sem er rómanskt mál með flókna sögu og strangt skipulag. Eftir því sem samskipti Íslands og Frakklands aukast á sviði ferðaþjónustu, bókmennta, viðskipta og menningar, verður þörfin á hágæða þýðingum sífellt brýnni. Til að ná árangri í íslensk-frönskum þýðingum dugir ekki að nota einföld þýðingarforrit; skilja þarf dýpri málfræðilega strúktúra, menningarlegt samhengi og stílfræðileg blæbrigði beggja mála.
Málfræðilegur munur og setningabygging
Einn stærsti munurinn á íslensku og frönsku lýtur að málfræðilegri byggingu þeirra. Íslenska er mjög beygingarrík og styðst við fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) til að sýna hlutverk nafnorða í setningu. Franska hefur hins vegar glatað fallbeygingum sínum og reiðir sig þess í stað á fasta setningaskipan (SVO - frumlag, sögn, andlag) og forsetningar til að tjá tengsl á milli setningarliða. Þegar þýtt er úr íslensku yfir í frönsku verður þýðandinn því að leysa úr flóknum fallbeygingum og umbreyta þeim í skýra forsetningarliði á frönsku án þess að missa merkinguna.
Annað mikilvægt atriði er kyn nafnorða. Íslenska hefur þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) á meðan franska hefur aðeins tvö (karlkyn og kvenkyn). Hvorugkynsorð í íslensku þurfa því annaðhvort að verða að karlkyni eða kvenkyni á frönsku, sem getur stundum breytt hrynjandi setningarinnar. Einnig er orðaröðin í íslensku mun frjálsari en í frönsku, þar sem föllin sjá til þess að merkingin glatist ekki þótt orðum sé hnikað til. Í frönsku getur breytt orðaröð gerbreytt merkingu setningarinnar eða gert hana óskiljanlega. Þess vegna verður þýðandi að gæta þess að aðlaga setningagerðina að ströngum reglum franskrar málfræði.
Sagnir, tíðir og hættir
Sagnbeygingar í báðum tungumálum eru flóknar, en á ólíkan hátt. Íslenskar sagnir beygjast í persónum og tölum og hafa tvo megínhætti: framsöguhátt og viðtengingarhátt. Viðtengingarháttur í íslensku (t.d. „þótt hann komi“) er oft notaður til að tjá óvissu eða skilyrði. Franska notar viðtengingarhátt (subjonctif) á mun yfirgripsmeiri hátt, og notkun hans er stjórnað af ákveðnum sögnum, samtengingum og tilfinningalegum gildum í setningunni. Þýðandi verður að þekkja franska viðtengingarháttinn vel til að forðast algengar málvillur.
Hvað varðar tíðir hefur franska mun fleiri fortíðartíðir en íslenska. Þar sem íslenska notar oftast einfalda þátíð (t.d. „ég gerði“), gerir franska greinarmun á milli „passé composé“ (lokið atferli í fortíð) og „imparfait“ (lýsing á ástandi eða endurteknu atferli í fortíð). Að velja rétta fortíðartíð á frönsku krefst næms skilnings á samhengi textans. Misbrestur á þessu getur valdið því að franski textinn hljómi stirður eða jafnvel rangur í eyrum móðurmálshafa.
Menningarleg staðfæring og orðatiltæki
Góð þýðing snýst ekki aðeins um að skipta út orðum, heldur einnig um að flytja menningu á milli landa. Íslenskt mál er ríkt af orðatiltækjum sem tengjast náttúru, veðurfari, sjómennsku og Íslendingasögunum. Orðasambönd eins og „að leggja höfuðið í bleyti“ (að hugsa málið vandlega) eða „að koma alveg af fjöllum“ (að vita ekkert um málið) eiga sér engar beinar hliðstæður í frönsku. Ef þau eru þýdd bókstaflega yfir á frönsku (t.d. „tremper sa tête“ eða „venir complètement des montagnes“) verður útkoman óskiljanleg og skringileg fyrir franskan lesanda.
Í þessum tilfellum verður þýðandinn að beita staðfæringu (localization). Finna þarf sambærileg frönsk orðatiltæki sem bera sömu merkingu og stílfræðilegt gildi. Sem dæmi má nefna að hægt er að þýða „að leggja höfuðið í bleyti“ sem „se creuser la tête“ (að brjóta heilann) eða „réfléchir mûrement“. Á sama hátt þarf að huga að mismunandi mælieiningum, hefðum og kurteisisvenjum. Franska notar til dæmis formlegt ávarpsform (vouvoiement) í mun meiri mæli en íslenska, sem er mjög óformleg og notar nánast eingöngu „þú“ (túeringu). Að velja á milli „tu“ og „vous“ á frönsku er lykilatriði þegar stíll og tónn textans er ákveðinn.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar íslensk-franskar þýðingar
Til að tryggja gæði og nákvæmni í þýðingarferlinu er mælt með því að fylgja þessum hagnýtu ráðum:
- Skildu samhengið til hlítar: Áður en þú byrjar að þýða skaltu lesa allan textann til að átta þig á tóni, markhópi og tilgangi hans. Þetta er sérstaklega mikilvægt þar sem stíll franskra texta er oft formlegri og flóknari en íslenskra.
- Varastu beinar þýðingar (literal translation): Mundu að tungumálin hafa ólíka hugsun og uppbyggingu. Reyndu að þýða hugmyndir og merkingareiningar fremur en stök orð.
- Notaðu vandaðar orðabækur og tól: Ekki treysta eingöngu á sjálfvirkar þýðingarvélar. Notaðu frekar viðurkenndar íslensk-franskar orðabækur, hugtakasöfn og málheildir (corpora) til að finna réttu blæbrigðin í orðavali.
- Gættu að kurteisismálfari: Franskt samfélag leggur mikla áherslu á kurteisi og virðingu í skriflegu máli. Gakktu úr skugga um að formlegheitin séu viðeigandi fyrir franska markhópinn.
- Fáðu yfirlestur hjá móðurmálshafa: Endanlegur texti ætti alltaf að vera yfirlesinn af einstaklingi sem á frönsku að móðurmáli og þekkir þýðingarefnið vel til að tryggja náttúrulegt flæði og málkennd.
Samantekt á helstu áskorunum
Þýðing á milli íslensku og frönsku krefst mikillar næmni og djúps skilnings á báðum málum. Málfræðilegur munur, breytilegt kyn nafnorða, flókið sagnakerfi og ólíkur menningarheimur gera þetta að listgrein fremur en vélrænni vinnu. Með því að fylgja réttum vinnubrögðum, forðast bókstaflegar þýðingar og leggja áherslu á menningarlega staðfæringu er hægt að brúa bilið milli þessara tveggja merku tungumála og búa til texta sem hljómar eins og hann hafi upprunalega verið skrifaður á frönsku.