Кіріспе: Екі тілдің генетикалық және географиялық алшақтығы
Қазақ және ява тілдері – әлемдік тіл білімінде мүлдем бөлек генетикалық топтарға жататын, тарихи даму жолдары да ұқсамайтын екі түрлі тілдік жүйе. Қазақ тілі – алтай тілдері отбасының түркі тармағына, оның ішінде қыпшақ тобына жататын агглютинативті тіл. Ал ява тілі – австронезиялық тілдер отбасының малай-полинезия тармағына жатады. Бұл тіл негізінен Индонезияның Ява аралында шоғырланған және 80 миллионнан астам адамның ана тілі болып табылады. Осы екі тілдің арасында тікелей тарихи немесе географиялық байланыстың болмауы аударма процесін ерекше лингвистикалық зерттеуді талап ететін күрделі шығармашылық жұмысқа айналдырады. Сондықтан қазақ тілінен ява тіліне мәтінді сапалы аудару үшін тек екі тілдің сөздік қорын ғана емес, олардың терең құрылымдық, грамматикалық және мәдени-әлеуметтік айырмашылықтарын ескеру қажет. Бұл мақалада аударма барысында кездесетін басты кедергілер мен оларды еңсерудің тиімді жолдары қарастырылады.
Грамматикалық құрылымдар мен синтаксистік өзгешеліктер
Қазақ және ява тілдерінің синтаксисі мен морфологиясы арасында іргелі айырмашылықтар бар. Ең алдымен, бұл сөйлемдегі сөздердің орын тәртібіне қатысты. Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің орналасуы қатаң түрде SOV (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) үлгісіне бағынады. Яғни, етістік (қимылды білдіретін сөз) әрқашан сөйлемнің соңына қойылады. Ал ява тілінде синтаксистік құрылым негізінен SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) жүйесіне негізделген. Төмендегі мысалдардан бұл айырмашылықты айқын көруге болады:
- Қазақша: Мен (Бастауыш) кітапты (Толықтауыш) оқыдым (Баяндауыш).
- Яваша (Ngoko деңгейі): Aku (Бастауыш) maca (Баяндауыш) buku (Толықтауыш).
- Яваша (Krama деңгейі): Kula (Бастауыш) maos (Баяндауыш) buku (Толықтауыш).
Екінші маңызды ерекшелік – септік жүйесі мен жалғаулардың қолданылуы. Қазақ тілі – дамыған септік жүйесі бар агглютинативті тіл. Сөздердің байланысы түбірге жалғанатын септік, көптік, тәуелдік және жіктік жалғаулары арқылы жүзеге асады. Ява тілінде септік жалғаулары атымен жоқ. Мұнда сөздер арасындағы грамматикалық байланыс сөздердің орын тәртібі және шылаулар (предлогтар) арқылы реттеледі. Мысалы, қазақ тіліндегі «үйден» (шығыс септігі) деген сөз ява тілінде «saking griya» (шылау + зат есім) болып аударылады. Бұған қоса, ява тілінде де аффикстер (префикстер, суффикстер және инфикстер) бар, бірақ олар септік мағынасын емес, етістіктің шағын, пассивті немесе активті формасын көрсету үшін қызмет етеді.
Үшінші айырмашылық етістік категориясына қатысты. Қазақ тілінде етістіктер шаққа, жаққа және райға байланысты өте күрделі түрде түрленеді. Ал ява тілінде етістіктер жақ немесе шақ бойынша өзгермейді. Оның орнына қимылдың шағы мен сипатын көрсету үшін арнайы көмекші сөздер (аспектілік бөлшектер) қолданылады. Мысалы, «wis» (қазірдің өзінде жасалды), «arep» (болашақта жасалады), «lagi» (дәл қазір жасалып жатыр) сияқты сөздер етістіктің алдына қойылады. Аудармашы қазақ тіліндегі күрделі етістік формаларын ява тіліне осы көмекші сөздердің көмегімен дәл жеткізе білуі керек.
Ява тіліндегі әлеуметтік регистрлер және оларды аудармада қолдану
Ява тілінің ең күрделі және аудармашыдан ерекше кәсібилікті талап ететін тұсы – оның әлеуметтік деңгейлерге (Unggah-ungguh basa Jawa) бөлінуі. Бұл деңгейлер сөйлесушілердің жас ерекшелігін, қоғамдағы орнын және бір-біріне деген құрметін көрсетеді. Ява қоғамында дұрыс таңдалмаған сөз сыпайылық ережелерін бұзу және әдепсіздік ретінде қабылданады. Негізгі регистрлер келесідей бөлінеді:
- Ngoko (Қарапайым тіл): Жақын достар, туыстар арасында, үлкендердің кішілерге немесе әлеуметтік мәртебесі төмен адамдарға қарата айтатын сөздері. Бұл деңгейде бейресми, еркін сөйлеу қалыптасқан.
- Krama Madya (Орташа сыпайы тіл): Бейтаныс адамдар арасындағы немесе қоғамдық орындардағы күнделікті қарым-қатынаста қолданылатын бейтарап деңгей.
- Krama Alus / Krama Inggil (Жоғары сыпайы тіл): Мемлекеттік қызметте, ресми құжаттарда, жасы үлкен адамдарға, ата-анаға немесе лауазымы жоғары тұлғаларға құрмет көрсету мақсатында қолданылатын тіл. Мұнда сөздік қор толығымен өзгереді.
Қазақ тіліндегі «сен» және «сіз» формалары ява тіліндегі осы үш деңгейге сәйкес келеді, бірақ ява тілінде тек есімдіктер ғана емес, бүкіл сөздік қор өзгеретіндіктен, аудармашы мәтіннің мақсатты аудиториясын нақты білуі тиіс. Мысалы, қазақ тіліндегі «Үйге келіңіз» деген сөйлемді аударудың бірнеше нұсқасы бар:
- Ngoko (досыңа): Mampir nang omah.
- Krama (бейтанысқа): Mampir dhateng griya.
- Krama Inggil (үлкен кісіге немесе бастыққа): Pinarak wonten dalem.
Көріп отырғанымыздай, «үй» сөзі сөйлесушінің мәртебесіне қарай «omah», «griya» немесе «dalem» болып, ал «келу/кіру» сөзі «mampir» немесе «pinarak» болып өзгереді. Қазақ ресми мәтіндерін (заңдар, нұсқаулықтар, іскерлік хаттар) аударғанда тек Krama деңгейін пайдалану қажет, ал көркем әдебиетте кейіпкерлердің қарым-қатынасына байланысты регистрлерді құбылтып отыру керек.
Мәдениеттердің сәйкессіздігі және локализация мәселелері
Тіл – халықтың мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігінің айнасы. Қазақ халқының тарихы мен ділі көшпелі тұрмыспен, мал шаруашылығымен және Орталық Азияның климатымен тығыз байланысты. Осыған орай, қазақ тілінде жылқыға, қыстау мен жайлауға, ер-тұрманға қатысты бай лексика қалыптасқан. Ал ява халқы ғасырлар бойы ылғалды тропикалық климатта өмір сүріп, күріш егумен (sawah) және теңіз өнеркәсібімен айналысқан. Олардың мәдениеті индуизм, буддизм және ислам діндерінің синтезінен тұрады.
Осы айырмашылықтар аудармада келесідей қиындықтар туғызады:
- Фразеологизмдер мен идиомалар: Қазақтың «ат ізін салмау» (келмей кету), «тайға таңба басқандай» (анық), «қозы жауырын» сияқты тіркестерін ява тіліне сөзбе-сөз аудару мағынасыз болып шығады. Аудармашы ява тіліндегі осыған ұқсас мәдени мағынасы бар тіркестерді іздеуі керек. Мысалы, «тайға таңба басқандай» дегенді ява тілінде «cetha wela-wela» (өте анық) деп беруге болады.
- Ұлттық тағамдар мен тұрмыс құралдары: Қазақтың «қымыз», «шұбат», «қазы», «бауырсақ» сияқты тағамдарын немесе «киіз үй», «шаңырақ» сияқты тұрмыстық ұғымдарын ява тіліне транслитерация арқылы беріп, мәтін соңында немесе сілтемеде түсіндірме берген жөн. Дәл осылай, явалықтардың «tumpeng» (kүріштен жасалған салтанатты тағам), «gamelan» (ұлттық оркестр) сияқты ұғымдарын қазақ оқырманына бейімдеу қажет.
- Діни және философиялық концепциялар: Қазақ тіліндегі исламдық терминдер («сауап», «адал», «ынсап») ява тіліне де ислам діні арқылы енгендіктен, мұнда кейбір ортақ сөздер кездеседі. Бірақ ява тіліндегі «priyayi» (ақсүйектер табы), «kejawen» (дәстүрлі явалық діни-философиялық ағым) сияқты ұғымдар қазақ тілінде баламасы жоқ бірегей сөздер болып табылады.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер мен нұсқаулықтар
Қазақ тілінен ява тіліне сәтті аударма жасау үшін келесі кәсіби кеңестерді есте сақтаған жөн:
- Мақсатты аудиторияның әлеуметтік портретін жасау: Аударылатын мәтіннің мақсаты мен оқырманын анықтаңыз. Егер бұл жарнамалық мәтін болса, ява тілінің қай деңгейі тұтынушыға жақынырақ болатынын таңдаңыз. Индонезияда қазіргі уақытта жастар арасында Ngoko деңгейі бейресми жарнамаларда жиі қолданылады.
- Индонезия тілін көмекші құрал ретінде пайдалану: Қазақша-яваша тікелей сөздіктер өте аз немесе мүлдем жоқ. Сондықтан аудармашы көбіне орыс немесе ағылшын тілдерін, сондай-ақ Индонезияның мемлекеттік тілі – индонезия тілін (Bahasa Indonesia) делдал тіл ретінде қолдануға мәжбүр болады. Бірақ индонезия тілі мен ява тілінің айырмашылығы үлкен екенін ұмытпаған жөн.
- Пассивті сөйлем құрылымдарына мән беру: Ява тілінде ресми және сыпайы сөйлеуде пассивті етістіктер (мысалы, «di-» немесе «ka-» префикстері арқылы жасалатын) өте жиі қолданылады. Қазақ тіліндегі белсенді етістігі бар сөйлемдерді ява тіліне аударғанда пассивті формаға көшіру мәтіннің сыпайылығы мен табиғилығын арттырады.
- Аударманы ява тілінің ана тілі болып табылатын маманға (native speaker) тексерту: Әсіресе әлеуметтік регистрлердің (Ngoko/Krama) дұрыс араласуын және фразеологизмдердің орынды қолданылуын бақылау үшін явалық редактордың көмегіне жүгіну аударма сапасының кепілі болып табылады.
Қорытынды
Қазақ тілінен ява тіліне аудару – бұл тек лингвистикалық сәйкестіктерді табу емес, сонымен қатар Орталық Азияның көшпелі рухы мен Оңтүстік-Шығыс Азияның аралдық мәдениетін байланыстыратын нәзік көпір. Екі тілдің синтаксисіндегі айырмашылықтар, қазақ тілінің агглютинативті сипаты және ява тілінің теңдессіз сыпайылық жүйесі аудармашыдан екі есе күш-жігер мен шығармашылық ізденісті талап етеді. Осы мақалада сипатталған грамматикалық заңдылықтар мен мәдени локализация ережелерін тиімді қолдану кәсіби деңгейдегі сапалы және түсінікті аударма жасауға негіз болады.