Müasir qloballaşma dövründə fərqli dil ailələrinə məxsus dillər arasında tərcümə fəaliyyəti həm elmi, həm də praktiki cəhətdən böyük əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan dilindən serb dilinə tərcümə prosesi bu baxımdan ən maraqlı və mürəkkəb sahələrdən biridir. Türk dilləri ailəsinin oğuz qrupuna daxil olan Azərbaycan dili ilə Hind-Avropa dil ailəsinin cənub slavyan qrupuna aid olan serb dili arasında struktur, qrammatik və semantik fərqlər olduqca dərindir. Azərbaycan dili iltisaqi (aqqlütinativ) struktur xüsusiyyətlərinə malik olduğu halda, serb dili flektiv (bükülən) dildir. Bu fundamental fərqlilik tərcüməçidən yalnız hər iki dilin lüğət tərkibini mükəmməl bilməyi deyil, həm də onların daxili məntiqini və sintaktik arxitekturasını dərindən başa duşməyi tələb edir.
Sintaktik Quruluşun Yenidən Təşkili: SOV-dən SVO-ya Keçid
Azərbaycan dilindən serb dilinə tərcümə zamanı qarşıya çıxan ilk və ən böyük maneə cümlə strukturudur. Azərbaycan dilində standart söz sırası Mübtəda-Tamamlıq-Xəbər (SOV - Subject-Object-Verb) prinsipindən ibarətdir. Yəni xəbər cümlənin sonunda gəlir və bütün təyinlər, hallanmalar xəbərə doğru istiqamətlənir. Serb dilində isə əsas sintaktik model Mübtəda-Xəbər-Tamamlıq (SVO - Subject-Verb-Object) sırasıdır.
Məsələn, "Mən bu kitabı dünən kitabxanadan aldım" cümləsini serb dilinə birbaşa sözbəsöz tərcümə etmək mümkün deyil. Serb dilində bu cümlə "Ja sam juče kupio ovu knjigu iz biblioteke" (Mən aldım dünən bu kitabı kitabxanadan) şəklində qurulur. Tərcüməçi cümləni tamamilə hissələrə ayırmalı, xəbəri cümlənin mərkəzinə gətirməli və digər köməkçi hissələri serb dilinin sintaktik normalarına uyğun yerləşdirməlidir. Əks halda, tərcümə süni və anlaşılmaz görünəcəkdir.
Qrammatik Cins (Rod) Kateqoriyası və Onun Yaratdığı Çətinliklər
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Biz "o" əvəzliyini istifadə edərkən söhbətin kişidən, qadından və ya cansız əşyadan getdiyi yalnız kontekstdən aydın olur. Serb dilində isə qrammatik cins kateqoriyası dilin təməlini təşkil edir. Burada üç cins mövcuddur: kişi (muški rod), qadın (ženski rod) və orta cins (srednji rod).
Bu kateqoriya yalnız isimlərə deyil, həm də həmin isimlərlə uzlaşan sifətlərə, əvəzliklərə, saylara və hətta felin keçmiş zaman formalarına da təsir edir. Məsələn:
- Kişi cinsi: lep grad (gözəl şəhər)
- Qadın cinsi: lepa žena (gözəl qadın)
- Orta cins: lepo selo (gözəl kənd)
Tərcüməçi Azərbaycan dilində verilmiş mətndəki subyektlərin cinsini kontekstdən düzgün müəyyən etməli və serb dilindəki müvafiq sonluqları dəqiqliklə tətbiq etməlidir. Xüsusilə hüquqi və rəsmi sənədlərin tərcüməsində tərəflərin cinsinin düzgün seçilməməsi ciddi hüquqi yanlışlıqlara səbəb ola bilər.
Hallanma Sistemlərinin Uyğunlaşdırılması
Hər iki dildə zəngin hallanma sistemi mövcuddur, lakin onların işlənmə prinsipləri fərqlidir. Azərbaycan dilində 6 hal (adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq) olduğu halda, serb dilində 7 hal mövcuddur:
- Nominativ (Adlıq hal - Kim? Nə?)
- Genitiv (Yiyəlik hal - Kimin? Nəyin? Haranın? və həmçinin miqdar, aidiyyət bildirir)
- Dativ (Yönlük hal - Kimə? Nəyə? Haraya?)
- Akuzativ (Təsirlik hal - Kimi? Nəyi?)
- Vokativ (Xitab halı - Çağırış bildirir; Azərbaycan dilində ayrıca hal kimi mövcud deyil)
- Instrumental (Vasitə halı - Kiminlə? Nə ilə?)
- Lokativ (Yerlik hal - Kimdə? Nədə? Harada?)
Azərbaycan dilində hallanma ismin sonuna şəkilçilərin artırılması ilə baş verir. Serb dilində isə hallanma həm sözün kökündəki daxili dəyişikliklər (fleksiya), həm sonluqların dəyişməsi, həm də önlüklərin (predlogların) aktiv istifadəsi ilə tənzimlənir. Məsələn, Azərbaycan dilindəki "-dan/-dən" çıxışlıq hal şəkilçisi serb dilində cümlənin mənasından asılı olaraq "iz", "od" və ya "sa" önlükləri ilə birlikdə genitiv halda işlənir. Tərcüməçidən tələb olunan əsas bacarıq önlüklər və hal sonluqlarının düzgün kombinasiyasını seçməkdir.
Fel Aspektləri: Svršeni və Nesvršeni Nuansları
Serb dilində fellər aspektə görə iki qrupa bölünür: bitmiş (svršeni) və davamedici/bitməmiş (nesvršeni) fellər. Azərbaycan dilində bu fərq əsasən felin zaman şəkilçiləri və ya tərzi ilə ifadə olunduğu halda, serb dilində hər bir hərəkət üçün iki fərqli fel forması mövcuddur. Məsələn, "yazmaq" feli serb dilində həm "pisati" (nesvršeni - yazmaq prosesi), həm də "napisati" (svršeni - yazıb bitirmək) olaraq mövcuddur.
Azərbaycan dilindən tərcümə edərkən hərəkətin tamamlanıb-tamamlanmadığını, təkrarlanan olub-olmadığını dəqiq analiz etmək lazımdır. Əgər cümlədə "Mən hər gün məktub yazırdım" deyilirsə, serb dilində "pisati" feli, "Mən dünən məktub yazdım (və bitirdim)" deyilirsə, "napisati" feli seçilməlidir.
Mədəni Əlaqələr və Ortaq Sözlər: Türkizmlərin Rolu
Serb dilinin lüğət tərkibində Osmanlı imperiyası dövründən qalma çoxlu sayda türk mənşəli sözlər – "turcizmi" (türkizmlər) mövcuddur. Bu sözlərin bir çoxu müasir Azərbaycan dilində də aktiv şəkildə işlədilir. Məsələn, "yastuk" (yastıq), "kutija" (qutu), "bakar" (mis/baxır), "badem" (badam), "sat" (saat), "torba" (torba), "duvan" (tütün/tütün yarpağı), "komšija" (qonşu) və sair.
Bu ortaq sözlər tərcüməçiyə ilk baxışda kömək edə bilər, lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çünki bəzi türkizmlər serb dilində semantik sürüşməyə məruz qalmış və ya yalnız danışıq dilində, dialektlərdə saxlanılmışdır. Peşəkar tərcümədə ortaq sözlərə güvənmək yerinə, rəsmi üsluba uyğun olaraq slavyan mənşəli və ya beynəlxalq terminlərin seçilməsi daha məqsədəuyğundur.
Tərcüməçilər Üçün Praktiki Məsləhətlər
- Önlüklərə (Predlog) diqqət yetirin: Serb dilində önlüklər mənaya birbaşa təsir edir və hal sonluqları ilə sıx bağlıdır. Önlüklərin səhv istifadəsi cümlənin mənasını tamamilə dəyişə bilər.
- Cümləni bütöv analiz edin: Azərbaycan dilindəki mətni cümlə-cümlə deyil, abzas-abzas oxuyub mənanı dərk etdikdən sonra serb dilinin sintaktik arxitekturasına uyğun şəkildə yenidən qurun.
- Lüğət və korpuslardan istifadə edin: Tərcümə prosesində serb dilinin milli korpuslarından istifadə edərək sözlərin kontekstual uyğunluğunu yoxlayın.
- Üslub fərqlərini nəzərə alın: Rəsmi sənədlərdə serb dilində passiv konstruksiyalardan daha çox istifadə olunur. Azərbaycan dilindəki aktiv felləri bəzən serb dilində refleksiv (dönüşlü) fellərlə ("se" hissəciyi ilə) əvəz etmək lazım gəlir.
Azərbaycan dilindən serb dilinə keyfiyyətli tərcümə etmək hər iki dilin qrammatik strukturunu, sintaktik qaydalarını və mədəni xüsusiyyətlərini dərindən bilməyi tələb edir. İltisaqi və flektiv dillərin toqquşduğu bu nöqtədə uğur qazanmağın yeganə yolu dilin daxili məntiqini mənimsəmək və mətni hərfi tərcümə etməkdən qaçmaqdır.