O ka unuhi ʻana ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hebera, he huakaʻi ia e pili pū ana me ka naʻauao, ka moʻaukala hohonu, a me ke kuʻikahi o nā moʻomeheu mamao loa ʻelua. ʻOiai he ʻōlelo Polenekia ka ʻōlelo Hawaiʻi mai ka ʻohana ʻōlelo ʻAukenaulia, a he ʻōlelo Semika ka ʻōlelo Hebera mai ka ʻohana ʻōlelo ʻAfelika-ʻAsia, aia he mau pilina hohonu e pili ana i ke ʻano o ka noʻonoʻo kanaka, ka pili ʻuhane i ka ʻāina, a me ka mana o ka huaʻōlelo. No ka poʻe unuhi loea, he mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i nā lula piliʻōlelo paʻakikī, nā kālele moʻomeheu, a me nā au o ka mōʻaukala i mea e unuhi pololei ai i ka manaʻo me ka mālama ʻana i ka ʻuhane o ka ʻōlelo kumu.
Ke Kahua o ka Unuhi ʻana ma waena o ʻelua ʻŌlelo Kahiko
ʻO nā ʻōlelo ʻelua, ʻo ka Hawaiʻi a me ka Hebera, ua loaʻa ke ola hou ʻana mai ka wā mai i kokoke e nalowale. Ua kapa ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi he ʻōlelo ola hou ma o ka neʻe ʻana o ka Pūnana Leo, a ʻo ka ʻōlelo Hebera hoʻi ka ʻōlelo i ala hou mai mai nā kenekulia o ka hoʻohana ʻia ʻana ma nā pule wale nō. Ma muli o kēia mōʻaukala like, loaʻa i nā ʻōlelo ʻelua kekahi ʻano manaʻo e puka mai ana mai ka puʻuwai o nā poʻe e kuleana ana iā lākou. Ke unuhi kākou mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Hebera, ʻaʻole kākou e hoʻololi wale nei i nā huaʻōlelo, akā, e kūkulu ana kākou i alahaka ma waena o ke kapu o ka Moana Pākīpika a me ke kapu o ka Hikina Waena.
Nā ʻAno ʻOle o ka Wetela a me ke Kūkulu ʻAna i nā Hopunaʻōlelo
Ma ka ʻaoʻao piliʻōlelo (syntax a me ka grammar), nui nā hoʻokūkū e kū nei i mua o ka mea unuhi. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo VSO ia (Verb-Subject-Object), kahi e hoʻomaka ai ka hopunaʻōlelo me ka haʻina (verb). Eia kekahi laʻana:
"Ua inu ka ʻīlio i ka wai." (Inu [V] + ka ʻīlio [S] + i ka wai [O]).
Ma ka ʻōlelo Hebera hou (Modern Hebrew), hoʻohana nui ʻia ke kumu SVO (Subject-Verb-Object), ʻoiai ma ka ʻōlelo Hebera kahiko (Biblical Hebrew), ʻo ka VSO ke kumu maʻamau. No laila, i ka unuhi ʻana i nā kikokikona hou, pono ke kumu unuhi e hoʻololi i ke kaʻina o nā huaʻōlelo i mea e maopopo ai i ka mea heluhelu Hebera o kēia wā. E nānā kākou i ke ʻano o ke kūkulu ʻana i kēia mau ʻōlelo ʻelua:
- Nā Kaʻina Huli (Syntax Shifts): Ma ka Hawaiʻi, pili nā kiʻiʻōlelo a me nā ʻami (particles) e like me i/iā, ma, mai, no, na no ke kuhikuhi ʻana i nā pilina o nā inoa. Ma ka Hebera, hoʻohana ʻia nā poʻoʻōlelo pili (prepositions) e like me be- (ma), le- (i/no), a me ka huaʻōlelo kuhikuhi kikoʻī et no nā mea i kuhikuhi pololei ʻia.
- Nā Meka Wahine a me ke Kāne (Gender Markers): ʻAʻohe meka kāne a me ka wahine paʻa no nā inoa ma ka ʻōlelo Hawaiʻi (koe wale nō ma o nā huaʻōlelo kikoʻī e like me kāne a me wahine). Akā naʻe, ma ka Hebera, he mea koʻikoʻi ke kāne a me ka wahine (gender) no kēlā me kēia inoa, haʻina, a me ka haʻiinoa kōkua. Ke unuhi kākou i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi "He kumu maikaʻi ʻoe," pono e maopopo he kāne a he wahine paha ka mea e kamaʻilio ʻia nei i mea e koho ai ma waena o ka Hebera "Ata moreh tov" (kāne) a i ʻole "At morah tovah" (wahine).
- Ka Piliʻana o nā Inoa (Genitive Constructions): Hoʻohana ka Hawaiʻi i ka ʻo a me ka ʻa (o-a genitive classification) e pili ana i ke mana a me ka loaʻa. Ma ka Hebera, hoʻohana ʻia ke ʻano kūkulu Smichut (construct state) e hoʻohui ai i ʻelua inoa, he mea e pono ai ka noʻonoʻo hohonu no ke koho ʻana i ka pilina kūpono.
Nā Kūlana Puana a me nā Kiko Aʻo (Phonology and Orthography)
He mea nui ka hoʻohālikelike ʻana i nā huapalapala. He 13 wale nō huapalapala o ka pīʻāpā Hawaiʻi (me ka ʻokina a me nā leo kani o nā huapalapala ʻē aʻe). He 22 huapalapala Hebera (Alef-Bet) me nā kiko kōkua no nā leo e kapa ʻia ana he Nikkud. ʻO ka ʻokina (glottal stop) he kōkua ia no ka hoʻokaʻawale ʻana i nā manaʻo huaʻōlelo. Ua like ka ʻokina me ka huapalapala Hebera Alef (א) a me Ayin (ע) ma ke ʻano o ka puana ʻana ma ka ʻāʻī. Ke unuhi ʻia kekahi inoa Hawaiʻi, e like me "Kanoa", pono e kākau ʻia ma ka Hebera me nā huapalapala kūpono e hōʻike ana i ka puana pololei loa (קנואה a i ʻole קנועה, e pili ana i ka manaʻo kumu o ka inoa).
Kākoʻo i ka Manaʻo Kaona a me ka Hoʻololi Moʻomeheu
ʻO ka paʻakikī nui loa o ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Hebera, ʻo ia ka hoʻoili ʻana i ka manaʻo kaona (hidden meaning/metaphor). ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo piha ia i nā manaʻo hūnā e pili ana i ke kūlohelohe, nā kupuna, a me ke kuʻuna. Pēlā nō hoʻi ka ʻōlelo Hebera; ʻo nā huaʻōlelo Hebera he mau kumu ʻekolu huapalapala (shorashim) ko lākou, a ma muli o ia mau kumu, ulu aʻe he nui nā manaʻo pili ʻuhane a pili moʻaukala paha.
No laila, i ka unuhi ʻana i ka huaʻōlelo koʻikoʻi Aloha, ʻaʻole lawa ka huaʻōlelo Hebera "Shalom" (maluhia) a i ʻole "Ahava" (aloha). Aia i loko o ka "Aloha" ka manaʻo o ke kaʻana ʻana i ke ea o ke ola. I kekahi manawa, pono e hoʻohana i nā wehewehe kūpono ma ka Hebera a i ʻole ke koho ʻana i ka huaʻōlelo Hebera e like me "Chesed" (aloha lokomaikaʻi, kūpaʻa) e pili kokoke ana i ka hohonu o ka manaʻo Hawaiʻi.
He Pāpāʻōlelo Kālele no nā Unuhi Pāhoʻonui (Comparative Glossary Table)
Eia kekahi papa hoʻohālikelike e hōʻike ana i ka pilina a me ke ʻano o ka unuhi ʻana i kekahi mau huaʻōlelo waiwai ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hebera:
| Huaʻōlelo Hawaiʻi | Huaʻōlelo Hebera (Transliteration) | Huapalapala Hebera | Manaʻo Hōʻoiaʻiʻo (Cultural Equivalence) |
|---|---|---|---|
| Aloha | Ahava / Chesed / Shalom | אהבה / חסד / שלום | Ke aloha hohonu, ka pono pili kanaka, ka maluhia o ka naʻau. |
| Mana | Koach Ruchani / Kdusha | כוח רוחני / קדושה | Ka ikaika o ka ʻuhane i loaʻa mai ka lani, ka honua, a me nā kupuna. |
| Pono | Tzedek / Yosher | צדק / יושר | Kaulike kūpono, ka hana pololei i mua o ke ao a me ka poʻe heluhelu. |
| ʻĀina | Adamah / Eretz | אדמה / ארץ | Ka lepo e hānai ana i ka poʻe, ka ʻāina home o ka poʻe Lāhui. |
| ʻOhana | Mishpacha | משפחה | Ka pili koko a me ka pili hoʻomana i waena o kekahi pūʻulu kanaka. |
Nā Manaʻo Aʻo no ka Unuhi Pono ʻana (Practical Translation Tips)
No ka poʻe e makemake ana e unuhi ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, eia he mau kumu aʻo e hahai ai no ka loaʻa ʻana o ka hopena maikaʻi loa:
- E kālailai i ke kumu o ka haʻi: Ma mua o kou hoʻomaka ʻana e unuhi i kahi paukū, e nānā inā pili ke kāne a i ʻole ka wahine i nā haʻina ma ka Hebera. He hana koʻikoʻi kēia no ka mea ʻaʻole hōʻike maopopo ʻia ke kāne/wahine ma ka wetela Hawaiʻi maʻamau.
- Mālama i ka ʻokina a me ke kahakō: Mai poina i ke kākau ʻana i nā meka leo o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Inā ʻaʻole mālama ʻia ka ʻokina, hiki ke hoʻololi loa ka manaʻo o ka huaʻōlelo, a laila e hewa loa ka unuhi ʻana i ka Hebera. No laila, e nānā pono i ke kākau ʻana.
- E hoʻohana i nā huaʻōlelo Hebera me ka naʻauao: Loaʻa i ka Hebera kekahi mau ʻano ʻōlelo like ʻole (Hebera Baibala vs Hebera Hou). No nā kikokikona e pili ana i nā moʻolelo kahiko a me ka hoʻomana, he kūpono ke koho ʻana i nā huaʻōlelo kahiko o ka Hebera i mea e mālama ai i ke kani a me ka manaʻo kūpono.
- E hana pū me ka poʻe mānaleo: I ka wā e unuhi ai i nā mele a i ʻole nā puana ʻōlelo koʻikoʻi, e kūkākūkā me nā mānaleo o nā ʻaoʻao ʻelua. ʻO kēia wale nō ke ala e hōʻoia ai ʻaʻole i nalo ka ʻuhane o ka ʻōlelo kumu ma waena o nā lula grammatical wale nō.
Ka Hopena o ka Unuhi ʻAna me ka Pono
He ʻoiaʻiʻo, he hana nui a paʻakikī ke unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Hebera. Akā, he hana kapu hoʻi ia e hoʻohui nei i ʻelua hui kanaka i mālama i ko lākou ʻōlelo aloha mai ka luku ʻia ʻana e ka wā kahiko. Ma o ka hoʻomaopopo hohonu ʻana i ka wetela, ka mālama pono ʻana i nā hōʻailona puana leo, a me ka mahalo ʻana i ke kaona o ka ʻōlelo, hiki i ka mea unuhi ke hoʻokumu i kekahi hua o ka naʻauao e paʻa mau ai ka mana a me ka hanohano o kēia mau ʻōlelo mana loa ma ka honua holoʻokoʻa.