Þýðingar á milli íslensku og ensku geta verið flóknar og krefjandi, þótt bæði málin tilheyri germönsku málaættinni. Íslenska er mjög beygingarkennt tungumál sem hefur varðveitt mikið af fornum strúktúr, á meðan enskan hefur þróast yfir í að vera greinandi mál þar sem setningaskipan og smáorð gegna lykilhlutverki í að gefa til kynna vensl á milli orða. Til þess að ná árangri í þýðingum á milli þessara mála þarf þýðandinn ekki aðeins að ná yfirborðslegri merkingu heldur einnig að skilja djúpan málfræðilegan mun og menningarlegt samhengi.
1. Málfræðilegur munur: Beygingarfræði gegn setningaskipan
Stærsta áskorunin þegar þýtt er úr íslensku yfir á ensku liggur í ólíkri byggingu málaættanna. Íslenskan notar flókið kerfi beyginga til að sýna hlutverk nafnorða, lýsingarorða og fornafna í setningum. Á ensku er þessum tengslum nánast eingöngu stýrt með orðaröð og forsetningum.
Fallbeyging nafnorða og laus greinir
Íslensk nafnorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, aukaföllunum þágufalli, þolfalli og eignarfalli), í hvorugkyni, karlkyni og kvenkyni, og í bæði eintölu og fleirtölu. Enska hefur hins vegar nánast alveg glatað fallbeygingu sinni, að undanskilinni eignarfallsendingunni 's og tilteknum persónufornöfnum. Þegar íslensk setning eins og „Hún gaf hestinum brauðið“ er þýdd, þarf þýðandinn að átta sig á að þágufallið „hestinum“ krefst þess að enskan noti annaðhvort rétta orðaröð (óbeint andlag á undan beinu andlagi: "She gave the horse the bread") eða forsetninguna to ("She gave the bread to the horse").
Annar mikilvægur munur er skortur á óákveðnum greini í íslensku. Á íslensku segjum við einfaldlega „Ég sá hund,“ en á ensku verður að nota óákveðinn greini: "I saw a dog." Þýðendur verða stöðugt að huga að því hvenær á að bæta við a/an eða the á ensku til að textinn hljómi eðlilega.
Ópersónulegar sagnir og „þágufallssýki“
Íslenska er þekkt fyrir ópersónulegar sagnir þar sem frumlagið stendur í aukafalli, oftast þágufalli eða þolfalli (t.d. „Mig langar“, „Mér finnst“). Á ensku verður frumlagið nánast alltaf að vera í nefnifalli (subjektformi). Þannig þýðist „Mig langar í ís“ sem "I want ice cream" (þar sem "Mig" verður að "I" en ekki "Me"). Þessi munur getur valdið erfiðleikum ef þýðendur reyna að fylgja íslensku setningagerðinni of náið.
2. Sagnir, tíðir og miðmynd
Sagnir í íslensku og ensku hafa ólíka möguleika á að tjá tíma og horf. Enska á mun auðveldara með að tjá mismunandi stig framvindu og lokatíma með hjálparsögnum (aspect), s.s. present perfect og continuous tenses.
- Lýsingarháttur nútíðar: Íslenska segir oft „Ég er að lesa“ til að tjá yfirstandandi athöfn, sem samsvarar ensku "I am reading". En íslenskan notar einnig einfalda nútíð yfir bæði almennan vana og yfirstandandi athöfn („Ég les bókina“ getur þýtt bæði "I read the book" og "I am reading the book"). Þýðandinn verður að ráða þetta af samhenginu.
- Miðmynd sagna: Íslenskar sagnir sem enda á -ast (t.d. klæðast, týnast, sýnast) geta táknað miðmynd, afturbeygða merkingu, þolmynd eða gagnkvæma merkingu. Þýðing þeirra yfir á ensku krefst oft gerólíkra lausna. Til dæmis þýðist „Húsið sýnist gamalt“ sem "The house appears old", á meðan „Þeir börðust“ (ef átt er við gagnkvæmt slagsmál) þarfnast orðanna "each other" ("They fought each other").
3. Menningarleg staðfærsla og orðasmíð
Íslensk málstefna leggur ríkan metnað í nýyrðasmíð fremur en töku erlendra lánsnafnanna. Þetta þýðir að íslensk hugtök eru oft gegnsæ á íslensku en eiga sér ekki beina hliðstæðu á ensku. Dæmi um þetta eru orð eins og „tölva“ (samsett úr tala og völva) eða „þyrla“ (dregið af sögninni að þyrla).
Að auki eru mörg orð órjúfanlega tengd íslenskri náttúru, veðurfari og samfélagsháttum. Hugtök eins og „gluggaveður“ (veður sem lítur vel út innan frá en er kalt úti), „sólskinsstund“ eða „dalalæða“ eiga sér engin einföld ensk orð yfir sig. Hér þarf þýðandinn að grípa til umorðunar (circumlocution) eða finna lýsandi heiti á ensku, t.d. að þýða „gluggaveður“ sem "window weather" (þótt það sé óalgengt) eða útskýra það sem "weather that looks beautiful from inside but is deceptively cold", allt eftir eðli textans.
4. Lykilráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja að enski textinn verði lipur, eðlilegur og nákvæmur ættu þýðendur að fylgja eftirfarandi leiðbeiningum:
- Forðastu orðréttar þýðingar: Ein algengasta villa í þýðingum úr íslensku er að viðhalda íslenskri orðaröð. Íslenska leyfir meiri sveigjanleika í orðaröð vegna fallbeyginganna (þar sem auðvelt er að sjá hver gerir hvað). Á ensku breytir breytt orðaröð oft merkingunni eða gerir setninguna óskiljanlega. Gakktu úr skugga um að enski textinn fylgi Subject-Verb-Object (SVO) strúktúrnum þar sem við á.
- Gættu að fastmótuðum orðasamböndum (idioms): Íslensk orðatiltæki eins og „að koma af fjöllum“ eða „að leggja höfuðið í bleyti“ verður aldrei að þýða beint sem "to come from mountains" eða "to put the head in soak". Finndu enskar hliðstæður eins og "to be taken by surprise / clueless" eða "to sleep on it / rack one's brains".
- Skildu stíl og tón: Íslenskur texti, sérstaklega í viðskiptum og opinberri stjórnsýslu, getur stundum verið beinskeyttari eða persónulegri en enskur texti. Við þýðingu á ensku gæti þurft að auka formlegheit eða nota kurteisari orðalög til að hæfa enskumælandi lesendum.
- Notaðu rétt hjálpartól en treystu eigin málkennd: Orðabækur eins og orðabók Háskóla Íslands og Snara eru frábær tól, en gervigreind og vélþýðingar geta átt í erfiðleikum með flókna íslenska beygingarfræði og samhengi. Mikilvægt er að lesa alltaf yfir lokatextann á ensku án þess að horfa á frumtextann til að tryggja að hann flæði vel.
Samantekt
Góð þýðing úr íslensku yfir á ensku krefst djúprar þekkingar á málkerfum beggja mála. Með því að skilja muninn á beygingarkerfi íslenskunnar og setningabyggingarkerfi enskunnar, ásamt því að sýna menningarlegum sérkennum næmni, geta þýðendur brúað bilið á milli þessara tveggja ólíku en heillandi heima með farsælum hætti.