Кіріспе: Екі түрлі тілдік жүйенің тоғысуы
Қазіргі жаһанданған әлемде тілдік байланыстардың шекарасы кеңейіп, бұрын сирек кездесетін тілдік жұптар арасындағы тікелей қарым-қатынас ерекше өзектілікке ие болуда. Осындай қызықты әрі күрделі бағыттардың бірі – қазақ тілінен чичева (немесе ньянджа) тіліне аудару процесі. Қазақ тілі түркі тілдер отбасының қыпшақ тобына жататын агглютинативті құрылымды тіл болса, чичева – Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Африка елдерінде (Малави, Замбия, Мозамбик) миллиондаған адамдар сөйлейтін банту тілдер тобының өкілі болып табылады. Бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жататындықтан, олардың грамматикалық, синтаксистік және семантикалық деңгейлерінде айтарлықтай айырмашылықтар бар. Осы мақалада қазақ тілінен чичева тіліне аудару барысында кездесетін негізгі қиындықтар, лингвистикалық ерекшеліктер және сапалы нәтижеге қол жеткізудің тиімді әдістері қарастырылады.
Синтаксистік айырмашылықтар: Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі
Аударма процесінде сөйлем құрылымын дұрыс бейімдеу мағыналық тұтастықты сақтаудың негізгі шарты болып табылады. Қазақ және чичева тілдерінің синтаксистік жүйелері бір-біріне мүлдем қарама-қайшы принциптерге негізделген:
- Қазақ тілі (SOV): Қазақ тілінде сөйлем құрылымы негізінен «Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш» (Subject-Object-Verb) үлгісіне бағынады. Бұл жүйеде қимыл-әрекетті білдіретін етістік әрдайым сөйлемнің соңына орналасады.
- Чичева тілі (SVO): Чичева тілінде сөйлем құрылымы «Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш» (Subject-Verb-Object) жүйесін ұстанады. Мұнда етістік бастауыштан кейін дереу келеді де, одан кейін ғана толықтауыш орналасады.
Аудармашы қазақ тіліндегі күрделі құрмалас сөйлемдерді аударғанда, олардың синтаксистік құрылымын толық бұзып, чичева тілінің заңдылығына сәйкес қайта құрастыруы қажет. Сөйлем мүшелерінің дұрыс орналаспауы мағыналық ауытқуларға және мәтіннің түсініксіз болуына әкеп соғады.
Морфологиялық ерекшеліктер: Жалғамалы құрылым мен Зат есім кластары
Екі тілдің морфологиялық құрылымы да аудармашы үшін үлкен сынақ болып табылады. Бұл олардың грамматикалық тұлғаларды жасау тәсілдеріндегі айырмашылықтарға байланысты:
Қазақ тілі – агглютинативті тіл. Мұнда сөздердің байланысы түбірге бірінен соң бірі жалғанатын қосымшалар (жұрнақтар мен жалғаулар) арқылы жүзеге асады. Септік, көптік, жіктік және тәуелдік мағыналар сөздің соңында жинақталады.
Чичева тілі – банту тілдеріне тән зат есім кластарының (Noun Classes) дамыған жүйесін қолданады. Бұл тілде зат есімдер 18 түрлі класқа жіктеледі. Әрбір класс өзіне тән префикстермен сипатталады. Ең басты қиындық – бұл кластар сөйлемдегі басқа сөздердің (сын есімдердің, етістіктердің, есімдіктердің) алдына жалғанатын келісім префикстерін (concordial prefixes) анықтайды. Егер зат есім өзгерсе, онымен байланысып тұрған бүкіл сөздердің префикстері сәйкес класқа бейімделуі тиіс. Бұл процесс грамматикалық үйлесім (concord) деп аталады. Аудармашы әрбір сөздің қай класқа жататынын нақты біліп, сөйлемдегі байланысты қатаң қадағалауы қажет.
Етістік құрылымындағы параллельдер: Етістік қалыптары мен модификациялары
Қызықты лингвистикалық сәйкестіктердің бірі екі тілдегі етістіктің мағынасын өзгертетін туынды жұрнақтар жүйесінен көрінеді. Қазақ тілінде етістік қалыптары (ырықсыз қалып, өздік қалып, өзгелік қалып, ортақ қалып) арнайы жұрнақтардың көмегімен жасалады. Чичева тілінде де осыған ұқсас етістік туындылары (verb extensions) бар. Олар етістік түбірінің соңына қосылып, оның мағыналық реңкін өзгертеді:
- Өзгелік (Causative) қалып: Қазақ тілінде «-дір», «-кіз» сияқты жұрнақтармен жасалса (жаздыру, жасату), чичевада «-itsa» немесе «-etsa» суффикстері арқылы беріледі. Мысалы, dza (келу) – dzesa (әкелу, келуге мәжбүр ету).
- Ырықсыз (Passive) қалып: Қазақша «-ыл», «-іл» болса (жазылу, оқылу), чичева тілінде «-idwa» немесе «-edwa» арқылы жасалады. Мысалы, lemba (жазу) – lembedwa (жазылу).
- Ортақ (Reciprocal) қалып: Қазақша «-ыс», «-іс» (мысалы, көмектесу, жазысу) болса, чичевада «-ana» суффиксі қолданылады. Мысалы, konda (сүю) – kondana (бір-бірін сүю).
Бұл ұқсастықты білу аудармашыға етістіктердің мағыналық реңкін жоғалтпай, дәл беруге мүмкіндік береді.
Мәдени локализация және балама сөздерді іздеу
Тіл – халықтың мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігіның айнасы. Қазақ мәдениеті ұлы дала өмірімен, мал шаруашылығымен және көшпелі дәстүрлермен байланысты болса, чичева мәдениеті Оңтүстік-Шығыс Африканың отырықшы егіншілік, балық аулау және жергілікті флора-фаунасымен сипатталады. Бұл айырмашылық аударма кезінде эквивалентсіз лексиканы аударуда айқын көрінеді:
- Тұрмыстық лексика мен реалийлер: Қазақтың «қымыз», «шұбат», «жайлау», «шаңырақ» сияқты сөздерін чичева тіліне тікелей сөзбе-сөз аудару мүмкін емес. Мұндай жағдайда сипаттамалық аударма әдісін немесе транслитерация жасап, мәтін соңында түсініктеме беру әдісін қолданған тиімді.
- Флора мен фауна атаулары: Орталық Азия даласына тән жануарлар мен өсімдіктер атауын Африканың тропикалық аймағына тән тілге аударғанда ғылыми терминдерді немесе ең жақын баламаларды пайдалану қажет.
- Мақал-мәтелдер мен идиомалар: Қазақтың мақал-мәтелдері көбінесе мал шаруашылығына негізделген. Оларды аударғанда чичева тіліндегі балама мағыналы, бірақ жергілікті тұрмысқа (балық аулау, егін егу) негізделген фразеологизмдерді табу керек.
Аудармашыларға арналған практикалық ұсыныстар
Қазақ тілінен чичева тіліне сапалы аударма жасау үшін келесі кәсіби кеңестерді орындау қажет:
- Делдал тілдерді сақтықпен пайдалану: Тікелей сөздіктердің аздығынан аударма жиі ағылшын тілі арқылы жасалады. Бұл ретте мағыналық алшақтықтар мен «бұзылған телефон» әсерін болдырмау үшін түпнұсқа мен аударма мәтінін мұқият салыстыру қажет.
- Синтаксисті жеңілдету: Қазақ тіліндегі көп компонентті күрделі сөйлемдерді чичева тілінің құрылымына сәйкес келетін қысқа әрі нақты сөйлемдерге бөлген дұрыс.
- Зат есім кластарын тексеру: Сөйлемдегі грамматикалық үйлесімділікті (келісімді) сақтау үшін зат есімдердің класс префикстерін үнемі тексеріп отыру керек.
- Жергілікті редакторлардың (Native speakers) көмегіне жүгіну: Мәтіннің табиғи әрі түсінікті болуын қамтамасыз ету үшін чичева тілінің ана тілінде сөйлейтін мамандардың редакциялауы міндетті болып табылады.
Қорытынды
Қазақ тілінен чичева тіліне аудару – бұл тек сөздерді ауыстыру емес, бұл екі түрлі өркениет пен ойлау жүйесін жалғастыру. Синтаксистік өзгерістерді дұрыс басқару, зат есім кластарының заңдылықтарын сақтау және мәдени айырмашылықтарды ескеру арқылы ғана оқырманға түсінікті, сапалы мәтін дайындауға болады. Аудармашының кәсібилігі мен лингвистикалық сезімталдығы бұл процесте шешуші рөл атқарады.