Қазіргі жаһандану дәуірінде әртүрлі тілдік топтарға жататын тілдер арасындағы тікелей аударманың маңызы артып келеді. Осындай ерекше бағыттардың бірі – қазақ тілінен сингал тіліне (Шри-Ланканың мемлекеттік тілі) аудару процесі. Түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын қазақ тілі мен үндіеуропалық тілдер отбасының үндіарий тармағына кіретін сингал тілі арасындағы аударма терең тілдік білімді, мәдениеттер тоғысуын түсінуді және арнайы әдістемелерді қолдануды талап етеді. Бұл мақалада қазақ-сингал аудармасының лингвистикалық нюанстары, кездесетін қиындықтар мен оларды еңсеру жолдары егжей-тегжейлі қарастырылады.
Қазақ және сингал тілдерінің құрылымдық және синтаксистік сипаттамасы
Синтаксистік тұрғыдан алғанда, қазақ және сингал тілдерінің маңызды ұқсастығы бар: екі тіл де SOV (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) сөйлем құрылымын қолданады. Бұл ерекшелік еуропалық тілдерден (мысалы, ағылшын немесе орыс тілінен) сингал тіліне аударғанмен салыстырғанда, қазақ тілінен тікелей аудару кезінде сөйлемнің логикалық желісін сақтауды айтарлықтай жеңілдетеді. Сөйлемнің соңында етістіктің орналасуы, анықтауыштың анықталушы сөздің алдында келуі сияқты қасиеттер екі тілге де тән.
Дегенмен, құрылымдық ұқсастықтарға қарамастан, морфологиялық деңгейде үлкен айырмашылықтар бар. Қазақ тілі классикалық агглютинативті тіл болып табылады, мұнда түбірге суффикстер белгілі бір реттілікпен жалғанады. Сингал тілі де агглютинативті элементтерге ие болғанымен, оның флективті табиғаты және тарихи дамуы барысында қалыптасқан ерекше септік және жіктік жүйесі бар. Аудармашы осы екі жүйенің арасындағы мағыналық сәйкестіктерді дәл таба білуі тиіс.
Грамматикалық санаттар және олардың аудармадағы көрінісі
Қазақ тілінен сингал тіліне аудару барысында ең көп назар аударуды қажет ететін грамматикалық категориялар мыналар:
- Септік жүйесі: Қазақ тілінде 7 септік бар. Сингал тілінде де дамыған септік жүйесі қолданылады (Атау, Табыс, Барыс, Ілік, Көмектес, Шығыс, Жатыс және Шақыру септіктері). Алайда, сингал тіліндеге септік жалғаулары зат есімнің жанды немесе жансыз екендігіне байланысты түбегейлі өзгереді. Мысалы, жанды зат есімдер мен жансыз зат есімдердің ілік немесе барыс септігіндегі жалғаулары әртүрлі болады, бұл қазақ тілінде кездеспейтін құбылыс.
- Тектік (гендерлік) санат: Қазақ тілінде грамматикалық тек (род) мүлдем жоқ. Сингал тілінде грамматикалық тек жүйесі бар, бірақ ол орыс немесе неміс тілдеріндегідей емес, биологиялық текке және жанды/жансыз концепциясына негізделген. Жанды заттар еркек және әйел тегіне бөлінеді, ал барлық жансыз заттар бейтарап текке жатады. Қазақ тіліндегі «ол» есімдігін сингал тіліне аударғанда контекстке байланысты тиісті есімдікті және оның сыпайылық деңгейін таңдау қажет.
- Сыпайылық және әлеуметтік иерархия деңгейлері: Бұл екі тілге де тән өте маңызды аспект. Қазақ тілінде «сен» және «сіз» формалары арқылы сыпайылық білдірілсе, сингал тілінде бұл жүйе әлдеқайда күрделі. Сингал қоғамында сөйлесушінің жасына, әлеуметтік мәртебесіне және туыстық қатынасына байланысты етістіктердің жалғаулары мен есімдіктер бірнеше деңгейге бөлінеді (сыпайы емес, бейтарап, сыпайы, өте сыпайы немесе діни/корольдік деңгей). Қазақ тіліндегі ресми мәтінді сингал тіліне аударғанда сәйкес сыпайылық деңгейін таңдамау өрескел қателік болып саналады.
Аударма процесіндегі мәдени және лексикалық нюанстар
Қазақ және сингал мәдениеттері мүлдем бөлек географиялық және тарихи ортада дамыған. Қазақ тілінің лексикасы көшпелі тұрмыспен, кең даламен, мал шаруашылығымен және ислам мәдениетімен тығыз байланысты. Ал сингал тілі тропикалық аралдық өмір салтымен, күріш шаруашылығымен және буддизм философиясымен сусындаған. Осыған байланысты келесі лексикалық топтарды аудару ерекше ізденісті талап етеді:
- Реалийлер (мәдени ерекше сөздер): Қазақтың «шаңырақ», «төр», «қымыз», «бәйге» сияқты сөздерін сингал тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Бұл жағдайда сипаттамалық аударма, транслитерация және сілтемелер (Footnotes) арқылы түсіндіру әдісі қолданылады. Сол сияқты, сингал мәдениетіне тән терминдерді қазақшалағанда да осындай тәсілдер қажет.
- Діни терминология: Қазақ тіліндегі көптеген діни және философиялық ұғымдар араб және парсы тілдерінен енген ислами лексикаға негізделген. Сингал тілінде бұл ұғымдар көбіне санскрит және пали тілдерінен бастау алатын буддистік терминдермен сипатталады. Аудармашы мағыналық бұрмалаушылыққа жол бермеу үшін терминдердің концептуалды негізін терең түсінуі керек.
- Идиомалар мен фразеологизмдер: Әр тілдің өзіндік бейнелеу құралдары бар. Қазақтың «жүрегінің түгі бар» деген тіркесін сингал тіліне сөзбе-сөз аударса, мағынасы мүлдем түсініксіз болады. Сингал тіліндегі баламасы ретінде батылдықты сипаттайтын сәйкес фразеологизмді табу немесе мағыналық аударма жасау қажет.
Қазақ тілінен сингал тіліне сапалы аударудың негізгі әдістемесі
Кәсіби аудармашы мәтінді тәржімалау кезінде келесі кезеңдерді сақтауы тиіс:
Алдымен мәтінді концептуалды талдаудан өткізу керек. Мәтіннің стилін (ғылыми, ресми, көркем немесе ауызекі сөйлеу стилі) анықтап алу маңызды. Ресми мәтіндерде сингал тілінің жазбаша әдеби нормалары қатаң сақталуы тиіс, себебі сингал тілінде ауызекі сөйлеу тілі мен жазба тілінің арасында диглоссия (екі түрлі форманың қатар өмір сүруі) өте қатты байқалады.
Екіншіден, сөйлемді бөлшектемей, тұтас мағынаны жеткізу принципін ұстану қажет. Екі тілдің де SOV құрылымына ие болуы сөйлем мүшелерінің орнын өзгертпей аударуға мүмкіндік береді, бірақ ұзын, күрделі қазақша сөйлемдерді сингал тіліне аударғанда, мәтінді оқырмандарға түсінікті ету үшін оларды қысқа сөйлемдерге бөлу тиімдірек болуы мүмкін.
Үшіншіден, термин сөздіктермен белсенді жұмыс істеу. Қазақ-сингал тікелей сөздіктерінің тапшылығына байланысты, аудармашылар жиі аралық тілді (көбінесе ағылшын немесе орыс тілдерін) көмекші құрал ретінде пайдаланады. Алайда, екі тілдің тікелей байланысын сақтау үшін терминдерді түпнұсқа мағынасында салыстыру маңызды.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ-сингал бағытында жұмыс істейтін мамандарға мынадай практикалық нұсқаулықтар көмектеседі:
- Сингал тіліндегі зат есімдердің жанды/жансыз жіктелуін үнемі қадағалап отырыңыз және олардың етістіктермен қиысу ережелерін бұзбаңыз.
- Мәтін жолданатын аудиторияның ерекшелігін ескеріп, сыпайылық деңгейін (Honorifics) дұрыс таңдаңыз.
- Транслитерация жасаған кезде сингал жазуының (Sinhala script) фонетикалық ерекшеліктерін ескеріңіз. Сингал әліпбиінде қазақ тіліндегі кейбір дыбыстардың (мысалы, «ғ», «қ», «ұ», «ү», «ә») дәл баламасы жоқ екенін ұмытпаңыз.
- Аударма аяқталғаннан кейін мәтінді сингал тілінің ана тілі болып табылатын маманға (native speaker) тексерту (proofreading) жұмысын міндетті түрде жүргізіңіз.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен сингал тіліне аудару – бұл жай ғана сөздерді алмастыру емес, екі бөлек мәдени әлемді тоғыстыру процесі. Тілдердің синтаксистік ұқсастықтарын тиімді пайдалана отырып, грамматикалық және мәдени айырмашылықтарды кәсіби деңгейде реттеу арқылы ғана жоғары сапалы, оқырманға түсінікті аударма мәтінін жасауға болады.