Utangulizi wa Lugha za Kiswahili na Kibama
Ulimwengu wa utafsiri wa kitaalamu unazidi kupanuka, ukihusisha lugha ambazo kihistoria hazikuwa na mwingiliano mkubwa wa moja kwa moja. Miongoni mwa mifano ya kuvutia ya mwingiliano huu ni utafsiri kati ya Kiswahili, lugha kuu ya Kibantu inayozungumzwa na mamilioni ya watu katika ukanda wa Afrika Mashariki na Kati, na Kibama (ambayo pia inajulikana kama Kiburma), lugha rasmi ya nchi ya Myanmar (Burma) iliyopo Kusini-Mashariki mwa Asia. Lugha hizi mbili zinatoka katika familia tofauti kabisa za lugha na zina mifumo tofauti kabisa ya sarufi, miundo ya sentensi, na muktadha wa kitamaduni.
Kiswahili ni lugha inayotumia mfumo wa uambishaji (agglutinative) na inafuata muundo wa sentensi wa Kiima-Kitenzi-Yambwa (SVO - Subject-Verb-Object). Kwa upande mwingine, Kibama ni lugha ya familia ya Kichina-Kitibet (Sino-Tibetan) ambayo ina sauti za kupanda na kushuka (tonal language), ikiwa ni lugha ya uchanganuzi (analytic language) inayofuata mpangilio wa Kiima-Yambwa-Kitenzi (SOV - Subject-Object-Verb). Tofauti hizi za kimsingi hufanya mchakato wa kutafsiri kati ya lugha hizi mbili kuwa kazi inayohitaji umakini mkubwa wa kitaalamu, uelewa wa kina wa sarufi, na unyeti wa kiutamaduni.
Tofauti Kuu za Kisarufi na Kimuundo
Ili kufanikisha utafsiri wenye ubora wa juu kutoka Kiswahili kwenda Kibama, mtafsiri lazima aelewe kwa kina tofauti za kimfumo zilizopo kati ya lugha hizi mbili. Hapa kuna mambo muhimu ya kuzingatia:
1. Mpangilio wa Sentensi (Word Order)
Katika Kiswahili, muundo wa kawaida wa sentensi ni Kiima-Kitenzi-Yambwa (SVO). Kwa mfano: "Mtoto (Kiima) anakula (Kitenzi) ndizi (Yambwa)". Katika Kibama, muundo huu unabadilika kabisa na kuwa Kiima-Yambwa-Kitenzi (SOV). Sentensi hiyo katika Kibama itakuwa na muundo unaofanana na: "Mtoto ndizi anakula". Mtafsiri anapaswa kuwa mwangalifu asivunjie wasomaji wa Kibama kanuni hii ya asili ya muundo wa sentensi, kwani kutafsiri neno kwa neno kunaweza kuleta mkanganyiko mkubwa au kufanya sentensi isieleweke kabisa.
2. Mfumo wa Ngeli za Nomino dhidi ya Viainishi (Noun Classes vs. Classifiers)
Kiswahili kinajulikana kwa mfumo wake tajiri wa ngeli za nomino (kama vile ngeli ya A-WA, U-I, KI-VI, n.k.) ambazo huamua upatanishi wa kimsamiati katika sentensi nzima (vitenzi, vivumishi, na viwakilishi lazima vikubaliane na ngeli ya nomino husika). Kibama hakina mfumo wa ngeli za nomino. Badala yake, kinatumia mfumo tata wa "viainishi" (classifiers au measure words) wakati wa kuhesabu au kuelezea nomino. Kwa mfano, unapotaja idadi ya watu, wanyama, vitu vyenye umbo la mviringo, au majengo, lazima utumie neno maalum la uainishaji linaloendana na kundi hilo la vitu. Kutafsiri misemo yenye idadi kutoka Kiswahili kwenda Kibama kunahitaji mtafsiri kuchagua kiainishi sahihi ili sentensi iwe na mtiririko wa kiasili.
3. Uambishaji vs. Vipande vya Maneno (Agglutination vs. Particles)
Kiswahili ni lugha inayotegemea sana viambishi awali (prefixes) na viambishi tamati (suffixes) kuonyesha nafsi, wakati (tense), urejeshi, na hali ya tendo. Kitenzi kimoja cha Kiswahili kama "tulivyowasomea" kina maelezo mengi yaliyosongamanishwa pamoja. Katika Kibama, dhana hizi huonyeshwa kwa kutumia maneno madogo ya kujitegemea au vipande vya maneno (particles) vinavyowekwa baada ya nomino au vitenzi. Mtafsiri lazima afanye kazi ya "kuchambua" viambishi vya Kiswahili na kuvieleza kwa kutumia chembechembe doomed za sarufi ya Kibama kwa usahihi.
Maandishi ya Kibama na Changamoto za Sauti
Tofauti nyingine kubwa ipo kwenye mfumo wa maandishi na matamshi. Kiswahili kinatumia herufi za Kilatini (alfabeti ya Kilatini) ambayo ni rahisi kusomeka kimataifa. Kibama, kwa upande mwingine, kinatumia mfumo wake wa kipekee wa maandishi unaojulikana kama "Hati ya Kibama" (Burmese script), ambao chimbuko lake ni hati ya Kadamba au Brahmi ya kale. Mfumo huu ni wa kiabugida, ambapo kila herufi ya msingi ina sauti ya irabu iliyojengwa ndani yake, na mabadiliko ya sauti huonyeshwa kwa kuongeza alama maalum (diacritics) juu, chini, mbele, au nyuma ya herufi hiyo.
Wakitafsiri majina ya watu, maeneo ya kijiografia, au dhana mpya za kiteknolojia kutoka Kiswahili (ambazo mara nyingi hutumia majina yenye asili ya Kiarabu au Kiingereza), mtafsiri anapaswa kufanya uhamisho wa sauti (transliteration) kwa kutumia hati ya Kibama. Hili linaweza kuwa gumu kwa sababu sauti za lugha hizi mbili hazifanani kikamilifu. Kwa mfano, sauti ya herufi "L" na "R" katika lugha ya Kibama mara nyingi hazitofautishwi kwa urahisi au hutamkwa kwa namna tofauti ikilinganishwa na Kiswahili. Pia, kwa sababu Kibama ni lugha ya tani (tonal), kubadilisha sauti ya neno kwa kosa kunaweza kubadilisha kabisa maana ya neno hilo katika lugha lengwa.
Muktadha wa Utamaduni na Mifumo ya Heshima
Utafsiri mzuri hauishii tu kwenye kubadilisha maneno kutoka lugha moja kwenda nyingine, bali unalenga kuhamisha maana na hisia za kiutamaduni. Jamii zinazozungumza Kiswahili na zile zinazozungumza Kibama zina mifumo tofauti sana ya kijamii na kiutamaduni ambayo inaakisiwa moja kwa moja kwenye lugha zao.
Mifumo ya Heshima (Honorifics na Politeness)
Katika utamaduni wa Waswahili, heshima huonyeshwa kwa kutumia salamu maalum kama "Shikamoo", maneno kama "Mzee", au kutumia kiwakilishi cha wingi "Ninyi" badala ya "Wewe" kwa mtu aliyekuzidi umri au cheo. Hata hivyo, mfumo wa heshima katika lugha ya Kibama ni changamano zaidi na umejengwa kwenye tabaka za kijamii, umri, jinsia, na uhusiano wa kidini (haswa Ubuda). Kibama kina viwakilishi vya nafsi (pronouns) tofauti kabisa kulingana na nani anayeongea na nani anayesikiliza:
- Mwanamume anapojirejelea yeye mwenyewe atatumia neno "khya-naw", wakati mwanamke atatumia "khya-ma" kuonyesha adabu.
- Kuna viambishi tamati vya heshima kama vile "ba" vinavyowekwa mwishoni mwa vitenzi ili kufanya sentensi iwe ya adabu zaidi mbele ya wazee au viongozi wa kidini.
Mtafsiri asipozingatia mifumo hii ya heshima anaweza kuonekana kuwa na utovu wa adabu au anaandika tafsiri isiyoendana na muktadha wa kijamii wa wasomaji wa Myanmar.
Muktadha wa Kidini na Kifalsafa
Maneno mengi ya Kiswahili yana asili ya Kiarabu kutokana na mwingiliano wa kihistoria na tamaduni za Kiislamu za Pwani ya Afrika Mashariki (kwa mfano, maneno kama "habari", "safari", "baraka", na "imani"). Hili linafanya lugha ya Kiswahili kuwa na mtazamo fulani wa kidini na kifalsafa wa Kiislamu au wa Kiafrika asilia. Kwa upande mwingine, lugha ya Kibama ina ushawishi mkubwa sana wa lugha ya Pali na mafundisho ya dini ya Ubuda (Theravada Buddhism). Dhana nyingi za kimaadili, kiroho, na hata za kila siku katika Kibama zimejikita kwenye fikra za Kibuda. Kutafsiri dhana za kidini au za kiroho kutoka Kiswahili kwenda Kibama kunahitaji utafiti wa kina ili kupata visawe vinavyofaa bila kupotosha ujumbe wa msingi wa mwandishi.
Mbinu Bora za Kazi ya Utafsiri kutoka Kiswahili kwenda Kibama
Ili kuhakikisha kuwa tafsiri yako inafikia viwango vya juu vya kitaalamu na inakubalika na wasomaji walengwa, inashauriwa kufuata mbinu zifuatazo:
- Epuka Utafsiri wa Neno kwa Neno (Literal Translation): Kila mara lenga kutafsiri maana (sense-for-sense translation). Kutokana na tofauti kubwa ya miundo ya sentensi (SVO vs. SOV), utafsiri wa neno kwa neno utaharibu kabisa sarufi ya Kibama.
- Tengeneza Orodha ya Istilahi (Glossary): Kabla ya kuanza mradi mkubwa wa tafsiri, mtafsiri anapaswa kutayarisha orodha ya maneno muhimu na visawe vyake vilivyothibitishwa katika lugha zote mbili. Hii inasaidia kudumisha msimamo (consistency) katika hati yote.
- Fanya Ujanibishaji (Localization): Hakikisha vitengo vya vipimo, sarafu, tarehe, na majira ya saa vimebadilishwa ili viendane na mifumo inayotumika nchini Myanmar (kwa mfano, Myanmar bado inatumia mifumo ya kiasili ya vipimo pamoja na mfumo wa kifalme wakati mwingine, na sarafu yao ni Kyat).
- Uhariri na Uhakiki wa Pili (Peer Review): Tafsiri yoyote kutoka Kiswahili kwenda Kibama inapaswa kuhakikiwa na mhariri mwingine ambaye ni msemaji wa asili wa lugha ya Kibama (native speaker) ili kuhakikisha mtiririko wa asili wa lugha na kugundua makosa yoyote ya kiutamaduni au ya kisarufi yaliyojificha.
Hitimisho la Kazi ya Utafsiri
Utafsiri kati ya Kiswahili na Kibama ni daraja muhimu la mawasiliano linalounganisha tamaduni mbili tajiri na tofauti. Ingawa kuna changamoto nyingi za kisarufi, kimuundo, na kiutamaduni, uelewa mzuri wa mifumo ya lugha zote mbili na matumizi ya mbinu bora za utafsiri huwezesha kupata matokeo bora yanayohifadhi maana na uzuri wa ujumbe wa asili. Kwa kufuata mwongozo huu, watafsiri wanaweza kukabili changamoto hizi na kutoa kazi zenye kiwango cha juu cha kitaalamu.