Terjimeçilik işinde iki diliň arasyndaky gurluş we medeni tapawutlary dogry seljermek professional netijäniň kepilidir. Türkmen dili (türk dilleri maşgalasy) we wenger dili (ural dilleri maşgalasynyň fin-ugor şahasy) taryhy we genetiki taýdan tapawutly maşgalalara degişli bolsalar-da, olaryň arasynda käbir meňzeşlikler hem bar. Iki dil hem agglýutinatiw, ýagny goşulmalaryň yzygiderli sepleşmegi arkaly söz ýasaýan dillerdir. Muňa garamazdan, türkmen dilinden wenger diline terjime edilende ýüze çykýan özboluşly kynçylyklar we inçe taraplar bar. Bu makalada professional terjimäniň ýollaryny we lingwistik kynçylyklary ýeňip geçmegiň tärlerini öwreneris.
Agglýutinatiwlik we Söz Ýasalyşyndaky Tapawutlar
Türkmen we wenger dilleriniň ikisinde-de söz köküne dürli goşulmalar goşulyp, täze manylar we grammatik formalary döredilýär. Emma wenger dilindäki goşulmalar ulgamy türkmen dilindäkiden has çylşyrymly we köpdürlidir. Wenger dilinde 18-e golaý düşüm bar, türkmen dilinde bolsa 6 düşüm bar. Terjimeçi türkmen dilindäki kömekçi sözleriň, goşulmalaryň we söz düzümleriniň wenger dilindäki haýsy düşüm goşulmalaryna gabat gelýändigini takyk kesgitlemelidir.
Meselem, türkmen dilindäki ýöneliş düşümi (-a/-e) wenger dilinde ugry görkezýän birnäçe düşüme bölünip bilner (illative, allative, sublative). "Mesele barada" diýen ýaly tirkewli söz düzümleri wenger dilinde aýratyn düşüm goşulmalary (delative) arkaly berilýär. Bu bolsa sözleriň we goşulmalaryň many aýratynlyklaryny çuňňur bilmegi talap edýär.
Çekimli Sesleriň Sazlaşygy (Singarmonizm)
Singarmonizm ýa-da çekimli sesleriň sazlaşygy iki diliň hem esasy fonetik kadalarynyň biridir. Türkmen dilinde bolşy ýaly, wenger dilinde-de söz kökündäki çekimlileriň inçe ýa-da ýogynlygyna görä goşulmalar hem üýtgeýär. Wenger dilinde bu kural has-da çylşyrymly bolup, çekimliler öňki (inçe), yzky (ýogyn) we bitarap çekimliler hökmünde toparlara bölünýärler. Terjime ýazmaça amala aşyrylanda, grammatik taýdan dogry ýazmak üçin bu sazlaşygy gaty gowy bilmek gerekdir. Ýalňyş goşulan goşulma sözüň manysynyň bozulmagyna ýa-da düşüniksiz bolmagyna getiriş ýaly, professional terjimeçiniň abraýyna hem täsir edýär.
Wenger Dilindäki Kesgitli we Kesgitsiz Işlik Goşulmalary
Türkmen dilinden wenger diline terjime edilende iň köp duş gelýän grammatik kynçylyklaryň biri wenger dilindäki işlikleriň kesgitli (definite) we kesgitsiz (indefinite) görnüşde üýtgemegidir. Wenger dilinde gürleýjiniň belleýän obýektiniň takyk we mälimdigine ýa-da nämälimdigine görä işligiň goşulmalary düýbünden üýtgeýär.
- Kesgitsiz görnüş (Alanyi ragozás): Eger obýekt umumy ýa-da nämälim bolsa ulanylýar. Meselem: "Men kitap okaýaryn" – "Könyvet olvasok".
- Kesgitli görnüş (Tárgyas ragozás): Eger obýekt belli, anyk bir zat bolsa ulanylýar. Meselem: "Men şol kitaby okaýaryn" – "Olvasom a könyvet".
Türkmen dilinde bu tapawut diňe obýekte goşulýan ýeňlik düşüm goşulmasy (-y/-i) arkaly görkezilse, wenger dilinde işligiň öz goşulmasy hem üýtgeýär. Terjimeçi asyl nusgadaky sözlemiň manysyny doly aňlap, wenger dilinde degişli işlik formasyny saýlamalydyr.
Sözleriň Tertibi we Sözlem Gurluşy
Türkmen dili sintaktik taýdan "Subýekt - Obýekt - Işlik" (SOV) gurluşyna berk eýerýär. Wenger dili bolsa has erkin söz düzümi bilen tapawutlanýar. Wenger dilinde sözlemiň gurluşy maglumat beriş ýa-da logiki nygta (focus) esasynda kesgitlenýär. Gürleýjiniň aýratyn bellemek isleýän sözi işligiň öňünde ýerleşdirilýär. Terjimeçi türkmen dilindäki tekstleri wenger diline geçirende, sözleri göni we sözme-söz terjime etmeli däl-de, eýsem sözlemiň logiki merkezini wenger diliniň sintaksis kadalaryna laýyklykda gurmalydyr. Bu bolsa terjime edilen tekstiň wenger okyjysy üçin has tebigy we düşnükli bolmagyny üpjün edýär.
Medeni Aýratynlyklar we Lokallaşdyrma
Isleseňiz çeper edebiýat, isleseňiz tehniki ýa-da resmi dokumentleri terjime ediň, medeni tapawutlar hemişe uly orna eýedir. Türkmen we wenger halklarynyň taryhy aragatnaşyklary we medeniýetleri örän baýdyr. Şonuň üçin käbir frazeologik birleşmeler ýa-da durnukly söz düzümleri terjime edilende medeni deňeşdirmelerden peýdalanmak bolar. Emma köp sanly idiomalary göni terjime etmek bolmaýar. Meselem, türkmen dilindäki halk nakyllaryny we atalar sözüni wenger dilindäki meňzeş manyly medeni ekwiwalentleri bilen çalşyrmak zerurdyr. Bu amal "lokallaşdyrma" diýlip atlandyrylýar we terjimäniň hilini täze derejä çykarýar.
Professional Terjimeçiler Üçin Maslahatlar
Türkmen-wenger we wenger-türkmen terjime ugurlarynda işleýän hünärmenler üçün aşakdaky maslahatlar peýdaly bolar:
- Düşüm ulgamlaryna üns beriň: Wenger dilindäki giňişlik we ugur görkezýän düşümleri yzygiderli öwreniň we olaryň türkmen dilindäki kömekçi sözler bilen arabaglanyşygyny analiz ediň.
- Sözlükler we maglumat çeşmeleri: Iki diliň arasynda göni uly sözlükler az bolany üçin, köplenç rus ýa-da iňlis dillerini araçy hökmünde ulanmak gerek bolup bilýär. Ýöne terjime wagtynda goşmaça araçy dilleriň täsirine düşmezlige we asyl nusgadaky manyny gorap saklamaga synanyşyň.
- Teksti wenger okyjysyna laýyklaşdyryň: Wenger diliniň sözlemde logiki nygta bermek düzgünini netijeli ulanmagy başaryň. Tekstiň owazly we tebigy çykmagyna üns beriň.
- Medeniýeti öwreniň: Wengriýanyň taryhy, däp-dessurlary we häzirki zaman durmuşy baradaky bilimleriňiz terjime edilýän tekstdäki inçe ýumorlary, asyrlardan gelýän taryhy salgylanmalary dogry bermäge ýardam eder.
Jemläp aýtsak, türkmen dilinden wenger diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem iki dürli dünýägaraýşy we medeniýeti birleşdirmek sungatydyr. Lingwistik we grammatik düzgünleri çuňňur özleşdirmek, her bir söze we goşulma ykjam çemeleşmek ýokary hilli terjimäniň açarydyr.