די קונסט פֿון איבערזעצונג איז פֿיל מער ווי בלויז דאָס אָפּקלייבן עקוויוואַלענטע ווערטער פֿון איין שפּראַך אין אַן אַנדערער. ווען עס קומט צו איבערזעצן פֿון ייִדיש – אַ שפּראַך מיט טיפע אייראָפּעיִשע און סעמיטישע וואָרצלען – אויף איגבאָ, איינע פֿון די הויפּט-שפּראַכן פֿון ניגעריע אין מערב-אַפֿריקע, שטייען מיר פֿאַר אַן אויסערגעוויינלעכער לינגוויסטישער און קולטורעלער אַרויספֿאָדערונג. דער דאָזיקער פֿירער פֿאָרשלאָגט אַ טיפֿן בליק אויף די סטרוקטורעלע אונטערשיידן, די קולטורעלע ניואַנסן און די פּראַקטישע מעטאָדן וואָס קענען העלפֿן איבערזעצער צו שאַפֿן אַ פּינקטלעכע און לעבעדיקע איבערזעצונג.
די באַגעגעניש פֿון צוויי וועלטן: ייִדיש און איגבאָ
ייִדיש איז אַן אינדאָ-אייראָפּעיִשע שפּראַך וואָס האָט זיך אַנטוויקלט אין מיטל-אַלטערלעכן דײַטשלאַנד און פֿאַרבינדט אין זיך גערמאַנישע, העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן. עס איז רײַך מיט אידיאָמען, רעליגיעזע באַגריפֿן און אַ ספּעציפֿישן הומאָר וואָס שפּיגלט אָפּ דעם ייִדישן לעבנסשטייגער אין מיזרח-אייראָפּע. פֿון דער אַנדערער זײַת, איז איגבאָ אַ ניזשער-קאָנגאָ שפּראַך, וואָס ווערט גערעדט דורך צענדליקער מיליאָנען מענטשן. איגבאָ איז אַ טאָנאַלישע שפּראַך וואָס פֿאַרלאָזט זיך שטאַרק אויף קאָנטעקסט, פּראָווערבן (ilu) און מעטאַפֿאָרן פֿון דער אַפֿריקאַנער טראַדיציע. די באַגעגעניש צווישן די צוויי שפּראַכן פֿאָדערט אַ טיפֿע פֿאַרשטענדעניש פֿון ביידע קולטורן כדי צו פֿאַרמײַדן מעכאַנישע און טרוקענע איבערזעצונגען.
סינטאַקסיס און זאַץ-סטרוקטור: פֿון V2 צו SVO
איינער פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע אונטערשיידן צווישן ייִדיש און איגבאָ ליגט אין דער אָרדענונג פֿון די ווערטער אין זאַץ. ייִדיש געהערט צו די שפּראַכן מיט אַ "V2" (Verb-Second) סטרוקטור אין הויפּט-זאַצן. דאָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז תמיד שטיין אויפֿן צווייטן אָרט, אַפֿילו ווען דער זאַץ הייבט זיך אָן מיט אַן אַדווערב אָדער אַן אַנדער טייל פֿון זאַץ. למשל: "נעכטן האָב איך געזען אַ בוך".
אין איגבאָ, פֿון דער אַנדערער זײַת, איז די גרונט-סטרוקטור פֿון אַ זאַץ SVO (Subject-Verb-Object – סוביעקט-ווערב-אָביעקט), ענלעך צו ענגליש. דערצו נוצט איגבאָ אָפֿט מאָל קאָנסטרוקציעס פֿון סעריעלע ווערבן (Serial Verb Constructions), וווּ עטלעכע ווערבן ווערן צונויפֿגעקעטלט צו באַשרײַבן איין איינציקע אַקציע. דאָס קען שאַפֿן שוועריקייטן פֿאַר אַן איבערזעצער וואָס פּרוווט איבערזעצן קאָמפּליצירטע ייִדישע זאַצן מיט פֿאַרגאַנגענהייט-פֿאָרמען אָדער מאָדאַלע ווערבן. דער איבערזעצער מוז דעקאָנסטרוירן דעם ייִדישן זאַץ און אים אויפֿבויען פֿון דאָס נײַ לויט די לאָגישע כּללים פֿון איגבאָ.
טאָנאַליטעט און סעמאַנטיק אין דער איגבאָ-שפּראַך
איגבאָ איז אַ טאָנאַלישע שפּראַך, וואָס מיינט אַז די הייך אָדער דער טאָן פֿונעם קול (הויך, נידעריק, אָדער מיטל) קען אינגאַנצן ענדערן דעם באַדײַט פֿון אַ וואָרט. דאָס איז אַ באַגריף וואָס איז זייער פֿרעמד פֿאַר ייִדיש-רעדנער, ווײַל ייִדיש איז נישט קיין טאָנאַלישע שפּראַך. אין ייִדיש קען די אינטאָנאַציע ענדערן דעם געפֿיל אָדער די כּוונה פֿונעם זאַץ (למשל, מאַכן אַ זאַץ קלינגען סאַרקאַסטיש אָדער ווי אַ פֿראַגע), אָבער דאָס וואָרט גופֿא האַלט אָן זײַן סעמאַנטישן באַדײַט. אין איגבאָ, אָבער, קען אַ קליינע ענדערונג אין טאָן שאַפֿן אַ גאָר נײַ וואָרט.
לאַמיר באַטראַכטן עטלעכע קלאַסישע בײַשפּילן פֿון איגבאָ האָמאָנימען וואָס ווערן אונטערשיידן בלויז דורך טאָנאַליטעט. דאָס וואָרט "ákwá" (ביידע טאָנען הויך) באַדײַט "געוויין" אָדער "וויינען". אויב מיר ענדערן די טאָנען צו נידעריק-נידעריק, באַקומען מיר "àkwà", וואָס באַדײַט "בעט". אויב דער ערשטער טאָן איז נידעריק און דער צווייטער איז הויך, באַקומען מיר "àkwá", וואָס באַדײַט "איי" אָדער "אייער". און אויב ביידע טאָנען זענען הויך אָבער מיט אַ אַראָפּגיין (downstep), קען עס באַדײַטן "קליידער". אַזאַ מין קאָמפּליצירטע מוזיקאַלישע סטרוקטור פֿאָדערט פֿון אַן איבערזעצער נישט בלויז אַ גוטע פֿאַרשטענדעניש פֿון די ווערטער, נאָר אויך אַ ספּעציעלע אויפֿמערקזאַמקייט צו די טאָן-צייכנס ווען מען שרײַבט אָדער לייענט. אַן איבערזעצונג פֿון ייִדיש וואָס נעמט נישט אין באַטראַכט די דאָזיקע ניואַנסן קען גרינג פֿירן צו אַבסורדע אָדער פֿאַרמישנדיקע רעזולטאַטן פֿאַרן איגבאָ לייענער.
קולטורעלע אַדאַפּטאַציע און רוחניותדיקע באַגריפֿן
ייִדיש איז היסטאָריש טיף פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער רעליגיעזער וועלט, מנהגים און מסורות. דאָס מיינט אַז די שפּראַך איז פֿול מיט ווערטער און אויסדרוקן פֿון לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש) וואָס שפּיגלען אָפּ ספּעציפֿישע רעליגיעזע יסודות. באַגריפֿן ווי "כשר" (כּשר), "טרייף" (טרפה), "שכינה", "גמילת חסדים", "נשמה" אָדער "עולם-הבא" זענען אינטעגראַלע טיילן פֿונעם ייִדישן לעקסיקאָן. פֿון דער אַנדערער זײַת, האָט די איגבאָ-געזעלשאַפֿט איר אייגענע קאָסמאָלאָגיע און טראַדיציאָנעלע גלויבנס, כאָטש הײַנט זענען פֿיל איגבאָ-רעדנער קריסטן.
די פֿראַגע איז: ווי אַזוי קען מען איבערזעצן די דאָזיקע רײַכע רעליגיעזע וועלט פֿון ייִדיש אויף איגבאָ אָן צו פֿאַרלירן דעם גײַסט פֿונעם אָריגינאַל? איבערזעצער מוזן נוצן שעפֿערישע מעטאָדן:
- טראַנסליטעראַציע און לינגוויסטישע באַגלייטונג: פֿאַר באַגריפֿן וואָס האָבן לעקסיקאַלע און טעאָלאָגישע אייגנשאַפֿטן וואָס זענען אייגענע בלויז פֿאַרן ייִדישן קאָנטעקסט, ווי "קדוש", קען מען נוצן טראַנסליטעראַציע (שרײַבן דאָס וואָרט מיט איגבאָ אותיות) און צוגעבן אַ קליינע פֿוסנאָטע אָדער דערקלערונג אין די קלאַמערן.
- באַגריפֿלעכע אַנאַלאָגיעס: פֿאַרבינדן ייִדישע סאָציאַלע אָדער מאָראַלישע ווערטער מיט טראַדיציאָנעלע איגבאָ באַגריפֿן. למשל, דאָס וואָרט "גמילת חסדים" קען ווערן איבערגעזעצט מיט אַ פֿראַזע וואָס דריקט אויס די וויכטיקייט פֿון קאָמונאַלער הילף אָדער ברייטהאַרציקייט אין איגבאָ (ווי "ise omume ọma" אָדער ענלעך). אָבער, מען מוז זײַן אָפּגעהיט נישט צו פֿאַרוואַנדלען ייִדישע באַגריפֿן אין ריין קריסטלעכע אָדער לאָקאַלע באַגריפֿן וואָס ענדערן דעם אָריגינעלן תּוכן.
- ניואַנסירטע באַשרײַבונג: איבערזעצונג פֿונעם באַדײַט פֿונעם וואָרט דורך אַ דיסקריפּטיווער פֿראַזע. למשל, איבערזעצן "כשר" ווי "עסנוואַרג וואָס איז צוגעגרייט לויט די ייִדישע דיעטע-געזעצן" (nri kwesịrị ekwesị lụba iwu nri ndị Juu). דאָס פֿאַרזיכערט אַז דער לייענער וועט פֿאַרשטיין די גענויע פונקציע פֿונעם באַגריף.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף איגבאָ
פֿאַר די וואָס נעמען זיך אונטער דעם שווערן אָבער באַלוינענדיקן וועג פֿון איבערזעצונג צווישן די צוויי שפּראַכן, זענען דאָ עטלעכע פּראַקטישע רעקאָמענדאַציעס:
- אָפּקלייבן די ריכטיקע פּראָווערבן: סײַ ייִדיש סײַ איגבאָ נוצן אַ סך פּראָווערבן אין טאָג-טעגלעכן לעבן. אין ייִדיש זאָגט מען: "אַ מענטש טראַכט און גאָט לאַכט". אין איגבאָ זענען דאָ פֿאַרשיידענע פּראָווערבן (ilu) וואָס באַהאַנדלען דעם מענטשלעכן גורל קעגן דער געטלעכער מאַכט. אַנשטאָט צו מאַכן אַן איבערזעצונג וואָרט-בײַ-וואָרט וואָס וועט קלינגען מאָדנע, זוכט אַן עקוויוואַלענטן איגבאָ-פּראָווערב וואָס דריקט אויס די זעלבע חכמה.
- אויסמײַדן ליטעראַלע איבערזעצונגען פֿון ייִדישע אידיאָמען: אידיאָמען ווי "האַקן אַ טשײַניק" (רעדן פֿיל אָן אַ פֿונקציע) אָדער "זיין אין די זיבעטע הימלען" האָבן נישט קיין גלײַכן באַדײַט אין איגבאָ אויב מען זעצט זיי איבער ממשותדיק. מען מוז פֿאַרשטיין דעם פֿונקציאָנעלן באַדײַט און נוצן דעם עקוויוואַלענטן מעטאַפֿאָר אין איגבאָ.
- סטאַנדאַרדיזירטער דיאַלעקט קעגן לאָקאַלע וואַריאַנטן: פּונקט ווי ייִדיש האָט ליטווישע, פּוילישע און אוקראַיִנישע דיאַלעקטן, אַזוי האָט איגבאָ אַ סך דיאַלעקטן איבער דעם דרום-מיזרח טייל פֿון ניגעריע. עס איז שטאַרק רעקאָמענדירט צו ניצן דעם סטאַנדאַרד-איגבאָ (Igbo Izugbe) פֿאַר געשריבענע פּובליקאַציעס, כּדי צו דערגרייכן דעם גרעסטן עולם פֿון לייענער, פּונקט ווי דער ייִוואָ-ייִדיש ווערט גענוצט אין מאָדערנע שריפֿטן.
- ליטעראַרישע קאָנסולטאַציעס: פֿאַרבינדט זיך שטענדיק מיט אַנאַליטיקער און לינגוויסטן וואָס קענען ביידע קולטור-ספֿערעס. די פֿאַרבינדונג צווישן איבערזעצער פֿון פֿאַרשיידענע הינטערגרונטן איז דער שליסל צו אַ געלונגענער אַדאַפּטאַציע.
סך-הכּל און צוקונפֿטדיקע פּערספּעקטיוון
די אַרבעט פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף איגבאָ איז נישט בלויז אַ טעכנישע טראַנספֿאָרמאַציע פֿון טעקסטן, נאָר אַן עכטער קולטורעלער אויסטויש. זי עפֿנט די מעגלעכקייט פֿאַר צוויי פֿעלקער מיט אַ געשיכטע פֿון שוועריקייטן, אָבער אויך פֿון גרויסער גײַסטיקער קראַפֿט און שעפֿערישקייט, זיך צו באַקענען איינער מיט דעם אַנדערן. דורך אַ פּינקטלעכער לינגוויסטישער אַרבעט און אַ טיפֿער עמפּאַטיע צו די ספּעציפֿישע פֿאָרמען פֿון יעדער שפּראַך, קענען די איבערזעצער בויען אַ בריק וואָס וועט באַרײַכערן ביידע ליטעראַטורן און העלפֿן צעברעכן קולטורעלע ווענט.