Ka Mōʻaukala a me nā ʻIke Kumu o nā ʻŌlelo ʻElua
Ma kēia wā o ka launa honua ʻana, ke ulu nei ka pono no ka unuhi ʻana ma waena o nā ʻōlelo i pili ʻole kekahi i kekahi ma ke ʻano moʻokūʻauhau. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he lālā ia o ka ʻohana ʻōlelo ʻAukolonēkia (Austronesian), a he ʻōlelo ia i hoʻokumu ʻia ma luna o ka pilina ʻāina, ka moʻolelo waha, a me ke kaona hohonu. Ua pale ʻia kēia ʻōlelo no nā kenekulia ma o nā kūpuna a me ke aloha i ka ʻāina. Ma kēlā ʻaoʻao o ka honua, ʻo ka ʻōlelo ʻĀmeni (Armenian), he lālā kūʻokoʻa ia o ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-Eulopa (Indo-European) me kona pīʻāpā ponoʻī i haku ʻia e Mesrop Mashtots i ka makahiki 405 AD, a me kekahi mōʻaukala lōʻihi ma ka mauna ʻo Kaukalo (Caucasus). He ʻokoʻa loa ke ʻano o ka leo, ka palapala ʻana, a me ke ʻano o ka noʻonoʻo ʻana o kēia mau lāhui ʻelua. No laila, ʻo ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo ʻĀmeni, he hana ia e koi ana i ka naʻauao hohonu, ʻaʻole wale ma ka ʻaoʻao piliolelo, akā ma ka ʻaoʻao moʻomeheu pū kekahi. Me ka ʻike ʻole i kēia mau mōʻaukala, he paʻakikī ke hana i ka unuhi pololei.
Ka Hoʻololi ʻana i ka Hale Piliolelo: Mai ka VSO a i ke SOV/SVO
ʻO kekahi o nā keʻehana paʻakikī loa i ka unuhi ʻana, ʻo ia ka hoʻololi ʻana i ka hoʻonohonoho ʻana o nā huaʻōlelo i loko o ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo. Ua kaulana ka ʻōlelo Hawaiʻi no kona hoʻohana ʻana i ke kaʻina VSO (Hana-Mea Hana-Mea i Hana ʻia). Eia kahi laʻana: "E inu ana ka weke i ka wai." Maʻaneʻi, hele mua ka hana (inu), ukali ʻia e ka mea hana (ka weke), a laila ka mea i hana ʻia (ka wai). Hōʻike pū kēia kaʻina hana i ke ʻano o ka noho ʻana o ka poʻe Hawaiʻi kahi i mua loa ai ka hana ma mua o ka mea nāna ka hana. Ma ka ʻōlelo ʻĀmeni naʻe, he maʻamau ka hoʻohana ʻana i ke kaʻina SOV (Mea Hana-Mea i Hana ʻia-Hana) a i ʻole SVO (Mea Hana-Hana-Mea i Hana ʻia). No ka mea he ʻōlelo ʻĀmeni he ʻōlelo hoʻololi hope (inflective), hiki ke hoʻololi i ke kaʻina e hōʻike i ke koʻikoʻi o kekahi manaʻo, akā paʻa nō ke ʻano o nā huaʻōlelo. No laila, i ka unuhi ʻana i ka hopunaʻōlelo mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e wāwahi mua i ke kūkulu ʻana o ka Hawaiʻi, e ʻimi i ka mea nui, a e kūkulu hou ma ke ʻano kūpono i ka pepeiao o ka mea ʻōlelo ʻĀmeni. ʻAʻole hiki ke unuhi huaʻōlelo no ka huaʻōlelo; he mea nui ka hopu ʻana i ka manaʻo piha ma mua o ke kākau ʻana i ka manaʻo ma ka ʻōlelo ʻĀmeni. ʻO ka poʻe i hoʻāʻo e unuhi pololei i kēlā me kēia huaʻōlelo, ua loaʻa iā lākou nā hopunaʻōlelo kāpulu i hiki ʻole ke heluhelu ʻia me ke au maikaʻi.
Mai nā Hunaola Hawaiʻi a i nā Hihia Inoa ʻĀmeni
He waiwai nui ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā hunahunaʻōlelo (particles) e hōʻike ana i ka pōʻaiapili o ka manawa, ke kuhikuhi, a me ka pilina o nā mea. ʻO nā hua e like me "i", "ma", "mai", "a", a me "o" ka mea e hoʻoholo ai i ka pilina o nā inoa i loko o ka hopunaʻōlelo. ʻAʻohe hihia inoa (noun cases) maoli o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke ʻano o ka loli ʻana o ka huaʻōlelo ponoʻī (noun declension), akā hoʻohana ʻia kēia mau hunahunaʻōlelo ma ke ʻano he pale mua. No ka ʻōlelo ʻĀmeni naʻe, ʻehiku hihia inoa (nominative, accusative, genitive, dative, ablative, instrumental, a me locative) a hoʻololi pū ʻia nā hope o nā huaʻōlelo e like me ke kāne/wahine a me ka nui. Ke pili ka hunahunaʻōlelo Hawaiʻi "i" (e hōʻike ana i ka mea i hana ʻia a i ʻole ke kuhikuhi i kekahi wahi), pono ka mea unuhi e hoʻoholo inā e hoʻohana i ke accusative a i ʻole ke dative a locative paha ma ka ʻōlelo ʻĀmeni. Eia kekahi laʻana, ʻo ka hunahuna "i" ma ke ʻano he kuhikuhi wahi ("i ka hale") e lilo paha ia he locative case ma ka ʻōlelo ʻĀmeni, akā inā he mea i hana ʻia ("e ʻai i ka maiʻa"), e lilo paha ia he accusative case. No laila, ʻo ka unuhi ʻana i nā hunahuna Hawaiʻi he mea e koi ana i ka ʻike kikoʻī i ka hopena o kēlā me kēia hihia inoa ʻĀmeni.
Ke Kaona a me ka Hoʻololi Hoʻohālikelike Moʻomeheu
Aia i loko o ka ʻōlelo Hawaiʻi ka manaʻo o ke "kaona"—ʻo ia ka manaʻo hūnā ma hope o nā huaʻōlelo maʻamau. ʻO nā huaʻōlelo e pili ana i ke kūlohelohe, e like me ka ua, ka makani, ke kai, a me nā pua, he mau manaʻo hohonu ko lākou e pili ana i ke aloha, ka luʻuluʻu, a me ke kūlana o ke kanaka. No laila, inā e unuhi pololei ʻia kahi mele a moʻolelo paha me ka manaʻo maoli o nā hua kūlohelohe, e nalowale ana ke kaona i loko o ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo ʻĀmeni. Ua ulu ka ʻōlelo ʻĀmeni ma kahi ʻāina mauna a maloʻo hoʻi ke hoʻohālikelike ʻia me nā mokupuni o Hawaiʻi. ʻAʻohe huaʻōlelo maoli o ka ʻōlelo ʻĀmeni no kekahi mau mea kikoʻī o ka moana, ka makani like ʻole o ka ʻāina, a me ka lua pele e like ma kā ka Hawaiʻi. No laila, ke hiki mai i ke kākau ʻana no nā mea e like me ke "ahuʻula" a i ʻole ke "kalo", pono ka mea unuhi e wehewehe i ka pōʻaiapili ma mua o ka hana ʻana i huaʻōlelo hou i kūpono ʻole. Eia hoʻi, he waiwai nō ka ʻōlelo ʻĀmeni i kona mau kaʻao ponoʻī no ke kūpaʻa, nā mauna hemolele e like me Ararat, a me nā moʻolelo haipule. Pono ka mea unuhi akamai e loaʻa ka hiki ke ʻimi i nā hoa like ma ka ʻaoʻao manaʻo (cultural equivalents) i mea e puka mai ai ka ʻuhane maoli o ka kikokikona kumu.
Nā Rula a me nā Pono Unuhi no ka Poʻe Hana Unuhi
- E Kālailai i ke Pōʻaiapili Loina: Ma mua o ka hoʻomaka ʻana, e heluhelu i ka kikokikona holoʻokoʻa e maopopo ai ka leo, ka mea heluhelu, a me ke kumu o ke kākau ʻana. Mai hoʻomaka i ka unuhi me ka ʻike ʻole i ke kumu o ka mea kākau kumu.
- E Mākaukau ma nā Puke Wehewehe ʻŌlelo: E hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi-Pelekane (penei ka wehewehe ʻana a Pukui-Elbert) a me nā puke Pelekane-ʻĀmeni ma ke ʻano he alahaka. Ma muli o ka nele o ka puke wehewehe pololei mai ka Hawaiʻi a i ka ʻĀmeni, he mea nui ka ʻōlelo Pelekane ma ke ʻano he alahaka unuhi e paʻa pono ai nā manaʻo o nā huaʻōlelo ʻenehana.
- E Akahele me nā Pronoun (Kūlana Kanaka): Hōʻike ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻokoʻa ma waena o "kāua" (kāua me ʻoe) a me "māua" (ʻo wau me kekahi mea ʻē aʻe, ʻaʻole ʻo ʻoe). ʻAʻohe mea like i loko o ka ʻōlelo ʻĀmeni no kēia mau pronoun. Pono e hoʻohui i nā huaʻōlelo wehewehe hou ma ka ʻōlelo ʻĀmeni i nalowale ʻole kēia ʻike koʻikoʻi e pili ana i ke komo a puka paha o ke kanaka i loko o ka hana.
- E Nānā i ka Pānaʻi Leo a me ke Kahe ʻAna: Loaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi ka hopena nani o nā leo hāmama (vowels). Ke unuhi ʻia i ka ʻōlelo ʻĀmeni, he nui nā koli koʻikoʻi (consonant clusters) a me ke kani koʻikoʻi. Pono e kiaʻi i ke kahe maikaʻi ʻana o ka heluhelu ʻana i hiki i ka mea heluhelu ke nanea i ka manaʻo o ka kikokikona me ka puana kūpono.
Ka Hopena a me ka Holomua o ka Unuhi ʻAna
ʻO ka unuhi ʻana mai ke aloha o ka Pākīpika a i ka nani o ke Kaukalo, he ala ia e pili ai nā naʻau o nā kānaka a me kā lākou mau moʻolelo mai kekahi ʻaoʻao a i kekahi ʻaoʻao o kēia honua nui. Ma o ka hoʻomaopopo pono ʻana i ke kūkulu piliolelo, nā hihia inoa, a me ka manaʻo hūnā o ke kaona, hiki ke hoʻokumu i kahi unuhi i mahalo ʻia e nā poʻe ʻōlelo ʻelua. ʻO ke kī o ka holomua, ʻo ia ka hoʻomanawanui, ke kālailai pono ʻana i nā hunahuna, a me ka mahalo hohonu i ka ʻuhane a me ka moʻomeheu o kēlā me kēia ʻōlelo. Hiki i kēia hana ke wehe i nā puka hou no ka launa pū ʻana o ka poʻe Hawaiʻi a me ka poʻe ʻĀmeni ma nā hana e hiki mai ana.