1. Լեզվական համակարգերի հիմնական տարբերությունները
Հայերենը և ճավայերենը պատկանում են բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների, ինչն էլ պայմանավորում է դրանց քերականական և կառուցվածքային հսկայական տարբերությունները: Հայերենը հնդեվրոպական լեզվախմբի առանձին ճյուղ է, որն աչքի է ընկնում իր հարուստ թեքական (ֆլեկտիվ) կառուցվածքով, հոլովման և խոնարհման բարդ համակարգերով: Ճավայերենը, որով խոսում են հիմնականում Ինդոնեզիայի Ճավա կղզում, պատկանում է ավստրոնեզիական լեզվաընտանիքին և բնութագրվում է որպես կցական (ագլյուտինատիվ) լեզու՝ անջատական (իզոլացնող) լեզվական որոշ տարրերով:
Այս հիմնարար տարբերությունը ստեղծում է լուրջ մարտահրավերներ թարգմանիչների համար: Օրինակ՝ հայերենում գոյականն ունի 7 հոլով, թիվ, որոշյալ և անորոշ առումներ, իսկ բայը խոնարհվում է ըստ դեմքի, թվի, ժամանակի, եղանակի և կերպի: Ճավայերենում գոյականները չեն հոլովվում, չունեն քերականական սեռ, իսկ հոգնակի թիվը հաճախ արտահայտվում է բառի կրկնությամբ (ռեդուպլիկացիա): Բացի այդ, ճավայերենում բայերը չեն խոնարհվում ըստ դեմքի կամ թվի, իսկ ժամանակաձևերը հիմնականում արտահայտվում են լրացուցիչ բառերի (մակբայների կամ օժանդակ բառերի) օգնությամբ: Այս տարբերությունները պահանջում են իմաստային խորը վերակառուցում թարգմանության ընթացքում:
2. Ճավայերենի հարգալիցության մակարդակները (Registers) որպես գլխավոր խոչընդոտ
Ճավայերենի ամենաբարդ և յուրահատուկ առանձնահատկությունը սոցիալական հարգալիցության մակարդակների՝ ռեգիստրների առկայությունն է: Թարգմանիչը պետք է քաջատեղյակ լինի այս համակարգին, քանի որ սխալ մակարդակի ընտրությունը կարող է վիրավորական կամ անհարգալից թվալ ճավացի ընթերցողի համար: Գոյություն ունեն երեք հիմնական մակարդակներ.
- Նգոկո (Ngoko)։ Սա լեզվի ոչ պաշտոնական, առօրյա ձևն է: Այն օգտագործվում է մտերիմ ընկերների, ընտանիքի անդամների հետ խոսելիս կամ սոցիալական ավելի բարձր դիրք ունեցող անձանց կողմից՝ ցածր դիրք ունեցողների հետ հաղորդակցվելիս:
- Մադյա (Madya)։ Սա միջին, չեզոք մակարդակն է, որը կիրառվում է անծանոթների կամ փողոցում հանդիպող մարդկանց հետ հաղորդակցվելիս, երբ անհրաժեշտ է պահպանել քաղաքավարություն, բայց ոչ չափազանց պաշտոնական տոն:
- Կրամա (Krama)։ Բարձրագույն, պաշտոնական և հարգալից մակարդակն է: Այն օգտագործվում է տարիքով ավելի մեծ մարդկանց, ղեկավարների, հարգարժան անձանց հետ խոսելիս, ինչպես նաև պաշտոնական գրագրության, գրականության և հանրային ելույթների ժամանակ:
Հայերենում մենք ունենք միայն «դու» և «դուք» ձևերը, որոնցով արտահայտում ենք պաշտոնականության աստիճանը: Ճավայերենում, սակայն, մակարդակի փոփոխությունը ենթադրում է բոլորովին այլ բառապաշարի օգտագործում: Օրինակ՝ «ուտել» բայը նգոկո մակարդակում «mangan» է, իսկ կրամա մակարդակում՝ «dahar» կամ «nedha»՝ կախված նրանից, թե ում մասին է խոսքը: Հետևաբար, հայերեն տեքստը ճավայերեն թարգմանելիս առաջին հերթին անհրաժեշտ է որոշել թիրախային լսարանի սոցիալական կարգավիճակը և տեքստի համատեքստը՝ համապատասխան ռեգիստրն ընտրելու համար:
3. Շարահյուսական կառուցվածքը և բառերի դասավորությունը
Հայերենի շարահյուսությունը բավականին ճկուն է. չնայած գերիշխող է Սուբյեկտ-Բայ-Օբյեկտ (SVO) կամ Սուբյեկտ-Օբյեկտ-Բայ (SOV) կառուցվածքը, բառերի դասավորությունը կարող է փոփոխվել՝ կախված տրամաբանական շեշտադրումից: Դա հնարավոր է շնորհիվ հոլովական վերջավորությունների, որոնք հստակ ցույց են տալիս բառի քերականական դերը նախադասության մեջ:
Ճավայերենում բառերի դասավորությունը շատ ավելի խիստ է, քանի որ լեզուն չունի հոլովներ: Հիմնական կառուցվածքն է Սուբյեկտ-Բայ-Օբյեկտ (SVO): Բառերի հերթականության ցանկացած խախտում կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը կամ դարձնել այն անհասկանալի: Օրինակ՝ հայերեն «Գիրքը կարդում է տղան» նախադասությունը կարելի է ձևակերպել տարբեր կերպ, բայց ճավայերենում սուբյեկտը («տղան») պետք է նախորդի բային, իսկ օբյեկտը («գիրքը»)՝ հաջորդի դրան, եթե կիրառվում է ներգործական սեռը: Սա նշանակում է, որ հայերենի բանաստեղծական կամ ազատ շարադասությունը թարգմանելիս պետք է այն վերափոխել խիստ կանոնակարգված կառույցի:
4. Ժամանակաձևերի և կերպային իմաստների արտահայտումը
Հայերենի բայական համակարգը հարուստ է սահմանական, ըղձական, հարկադրական, հրամայական և պայմանական եղանակներով, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր անցյալ, ներկա և ապառնի ժամանակաձևերը: Ճավայերենում չկան բայական վերջավորություններ կամ հատուկ խոնարհումներ, որոնք ցույց կտային ժամանակը: Փոխարենը կիրառվում են ժամանակային մակբայներ և ասպեկտուալ մասնիկներ:
Օրինակ՝ անցյալ ժամանակն արտահայտելու համար օգտագործվում է «wis» (արդեն) կամ «dhek» մասնիկով սկսվող ժամանակային արտահայտությունները: Ներկա շարունակականի համար օգտագործվում է «lagi» կամ «nembe» (հիմա, այս պահին) մասնիկը, իսկ ապառնիի համար՝ «arep» կամ «badhe» (կամենալ, պատրաստվել): Հայերենից թարգմանելիս կարևոր է ոչ թե մեխանիկորեն փնտրել ժամանակաձևի համապատասխանություն, այլ հասկանալ գործողության կատարման ժամանակային համատեքստը և ճավայերեն նախադասության մեջ ներմուծել անհրաժեշտ ժամանակային ցուցիչները:
5. Մշակութային տեղայնացում (Localization) և դարձվածաբանություն
Հայկական և ճավայական մշակույթները գտնվում են աշխարհագրական և պատմական տարբեր բևեռներում: Հայերենն ունի քրիստոնեական հարուստ ժառանգություն, իսկ ճավայական մշակույթը ձևավորվել է հինդուիզմի, բուդդայականության և իսլամի ազդեցության տակ՝ պահպանելով տեղական անիմիստական հավատալիքների տարրերը (կեջավեն):
Դարձվածքների և փոխաբերությունների թարգմանությունը պահանջում է ստեղծագործական մոտեցում: Օրինակ՝ հայկական ավանդական արտահայտությունները, որոնք կապված են հացի, լեռների կամ եկեղեցական կյանքի հետ, ճավայերենում չունեն ուղղակի համարժեքներ: Ճավայերենում շատ են բրնձի մշակության, արևադարձային բնության և ավանդական թատրոնի (Վայանգ) հետ կապված փոխաբերությունները: Թարգմանիչը պետք է խուսափի բառացի թարգմանությունից և փնտրի մշակութային համարժեքներ, որոնք հարազատ կհնչեն ճավացի ընթերցողին:
6. Գործնական խորհուրդներ հաջող թարգմանության համար
Որակյալ արդյունք ստանալու և սխալներից խուսափելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Հստակեցրեք թիրախային լսարանը. Պարզեք, թե ում համար է նախատեսված տեքստը՝ երիտասարդների (որտեղ հնարավոր է օգտագործել նգոկո), թե պաշտոնական շրջանակների (որտեղ պարտադիր է կրամա մակարդակը):
- Օգտագործեք անցումային լեզուներ զգուշությամբ. Քանի որ հայերեն-ճավայերեն ուղղակի բառարանները սակավաթիվ են կամ գրեթե չկան, թարգմանիչները հաճախ օգտվում են անգլերենից կամ ինդոնեզերենից (Bahasa Indonesia)՝ որպես միջանկյալ լեզու: Այս դեպքում պետք է կրկնակի ուշադիր լինել, որպեսզի միջանկյալ լեզվի ազդեցությամբ չաղավաղվի սկզբնաղբյուրի իմաստը:
- Ուշադրություն դարձրեք կցական նախդիրներին. Ճավայերենում բառիմաստը և քերականական դերը փոխելու համար լայնորեն կիրառվում են նախածանցները և վերջածանցները (օրինակ՝ ke-, -an, di-, -ake): Դրանց սխալ կիրառումը կարող է ամբողջությամբ փոխել բայի սեռը կամ իմաստը:
- Խորհրդակցեք կրողի հետ. Թարգմանության վերջնական փուլում տեքստը տեղացի սրբագրիչին (native speaker) ներկայացնելը լավագույն միջոցն է՝ համոզվելու համար, որ տեքստը հնչում է բնական և հարգալից:
Այսպիսով, հայերենից ճավայերեն թարգմանությունը ոչ միայն բառերի փոխարինում է, այլև երկու տարբեր աշխարհընկալումների և սոցիալական հարաբերությունների համակարգերի կամրջում, որը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, համբերատարություն և խորը լեզվամշակութային գիտելիքներ երկու կողմերի համար էլ: