Қазіргі жаһандану заманында мемлекеттер мен мәдениеттер арасындағы байланыстар жаңа деңгейге көтеріліп, аударма қызметінің маңызы еселеп арта түсуде. Соның ішінде, түркі тілдер тобының қыпшақ тармағына жататын қазақ тілі мен славян тілдерінің оңтүстік тобына кіретін болгар тілі арасындағы аударма процесі ерекше зерттеуді талап етеді. Бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға және әртүрлі құрылымдық типтерге жататындықтан, олардың арасындағы тілдік көпірді қалыптастыру оңай шаруа емес. Сапалы қазақша-болгарша аударма жасау үшін аудармашыдан тек екі тілдин сөздік қорын ғана емес, олардың морфологиялық, синтаксистік және мәдени-әлеуметтік ерекшеліктерін терең меңгеру талап етіледі. Бұл мақалада қазақ тілінен болгар тіліне аударудың ең маңызды аспектітерін, туындайтын негізгі қиындықтарды және аударма сапасын жақсартуға көмектесетін тиімді әдістемелерді қарастырамыз.
Морфологиялық жүйелердегі айырмашылықтар: Агглютинация мен Аналитизм
Қазақ және болгар тілдерінің грамматикалық құрылымында түбегейлі айырмашылықтар бар. Қазақ тілі — агглютинативті (жалғамалы) тіл. Мұнда сөз түрлендіру негізгі сөз түбіріне түрлі грамматикалық мағына беретін қосымшаларды белгілі бір қатаң реттілікпен жалғау арқылы жүзеге асырылады. Сөз түбірі ешқашан өзгермейді. Ал болгар тілі болса — флективті тілдер отбасына жатқанымен, өзінің тарихи дамуы барысында славян тілдеріне тән септік жүйесінен толықтай бас тартып, аналитикалық сипатқа ие болған жалғыз тілдердің бірі болып табылады.
Бұл ерекшелік қазақ тіліндегі септік жалғауларының мағынасы болгар тілінде негізінен септеуліктер (предлогтар) арқылы берілетінін білдіреді. Мысалы, қазақ тіліндегі "досыма" (дос + ым + а) деген бір сөз болгар тілінде "на моя приятел" (на – бағытты білдіретін предлог, моя – тәуелдік есімдік, приятел – зат есім) деп үш дербес сөз арқылы аударылады. Аудармашы келесі негізгі сәйкестіктерді өте мұқият ескеруі қажет:
- Барыс септігі (-ға/-ге, -қа/-ке) — болгар тіліндегі бағыт пен иелікті білдіретін "на" немесе "към" септеуліктеріне сәйкес келеді (мысалы: мектепке — на училище, Отанға — към Родината).
- Шығыс септігі (-дан/-ден, -тан/-тен) — болгар тіліндегі шығу тегін, бастауын білдіретін "от" септеулігімен аударылады (мысалы: қаладан — от града, дүкеннен — от магазина).
- Жатыс септігі (-да/-де, -та/-te) — кеңістіктік мағынасына қарай болгар тіліндегі ішкі кеңістікті білдіретін "в" немесе үстіңгі бетті білдіретін "на" септеуліктеріне ауысады (мысалы: бөлмеде — в стаята, жұмыста — на работа).
- Көмектес септігі (-мен/-бен/-пен) — болгар тіліндегі бірлестікті немесе құралды білдіретін "с" немесе "със" септеулігімен сәйкес келеді (мысалы: қаламмен — с химикалка, досыммен — с моя приятел).
Синтаксистік құрылым және сөздердин орын тәртібі
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі де аударма процесінде үлкен қиындық тудыратын аспектілердің бірі болып табылады. Қазақ тілінде сөздердің орналасуы SOV (Subject - Object - Verb) заңдылығына бағынады. Яғни, сөйлемнің баяндауышы (етістік) әрқашан сөйлемнің соңында орналасады және ойдың нүктесін қояды. Болгар тілінде сөздердің орын тәртібі салыстырмалы түрде еркін болғанымен, негізінен SVO (Subject - Verb - Object) үлгісі қолданылады, мұнда етістік бастауыштан кейін және толықтауыштың алдында тұрады.
Сөзбе-сөз аударма жасау болгар тілінің синтаксистік нормаларын бұзады және мәтінді түсініксіз етеді. Аудармашы қазақ тіліндегі сөйлемді соңына дейін оқып, мағынасын толық түсінгеннен кейін ғана оны болгар тілінің табиғи сөз тәртібіне сәйкес қайта құруы керек. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі көсемшелі (-ып/-іп/-п, -а/-е/-й) және есімшелі (-қан/-кен, -ар/-ер) оралымдармен келетін күрделі сөйлемдер болгар тіліне аударылғанда көбіне бағыныңқы уақыт, себеп немесе шарт сөйлемдері бар сабақтас құрмалас сөйлемдерге айналады. Мысалы: "Үйге келген соң, ол хат жаза бастады" — "След като се прибра вкъщи, той започна да пише писмо".
Болгар тілінің өзіндік грамматикалық категориялары: Тек, Артикль және Етістік шақтары
Қазақ тілінде мүлдем кездеспейтін, бірақ болгар тіліне аудару кезінде қатаң сақталуы тиіс маңызды грамматикалық категориялар бар:
- Зат есімдердің тегі (Род): Болгар тілінде барлық зат есімдер ер (мъжки), әйел (женски) және орта (среден) текке бөлінеді. Қазақ тілінде тек категориясы мүлдем жоқ. Аудармашы зат есіммен байланысып тұрған сын есімдерді, есімдіктерді және өткен шақтағы етістіктерді тиісті текке сәйкестендіріп өзгертуге міндетті. Мысалы: "жақсы кітап" — "хубава книга" (әйел тегі), "жақсы күн" — "хубав ден" (ер тегі), "жақсы үй" — "хубава къща" (әйел тегі).
- Мүшелену немесе айқындауыш артиклі (Членуване): Болгар тілі — зат есімдерге арнайы артикльдер жалғанатын жалғыз славян тілдерінің бірі. Бұл артикльдер заттың оқырманға немесе тыңдаушыға белгілі немесе белгісіз екенін көрсетеді. Қазақ тілінде бұл мағына табыс септеуі немесе "бір" сөзін қолдану арқылы жанама беріледі. Болгар тілінде бұл категория сөз соңындағы жалғаулар арқылы нақты көрсетіледі (мысалы: книга — кітап (белгісіз), книгата — кітап (белгілі)).
- Күрделі етістік шақтары мен куәлік формалары: Болгар тілінде тоғыз етістік шағы және етістіктің екі аспектісі (аяқталған және аяқталмаған) бар. Сонымен қатар, мұнда куәлік (эвиденциалдық) санаты өте дамыған. Егер сөйлеуші оқиғаны өз көзімен көрмей, басқа біреуден естіген болса, етістіктің арнайы ренаративті (естілген шақ) формасы қолданылады. Қазақ тіліндегі "келіпті", "болған екен" сияқты мағыналар болгар тіліне аударылғанда осы эвиденциалдық формалар арқылы өте дәл әрі табиғи беріледі.
Мәдени сәйкестіктер мен Реалийлерді аудару ерекшеліктері
Қазақ және болгар халықтарының тарихы мен тұрмыс-тіршілігі әртүрлі болғандықтан, ұлттық мәдениетке тән сөздерді (реалийлерді) аудару ерекше шығармашылықты қажет етеді. Қазақтың дәстүрлі өміріне қатысты сөздерді (мысалы: "домбыра", "қымыз", "шұбат", "бауырсақ", "төр", "ақсақал") болгар тіліне сөзбе-сөз аудару мүмкін емес, өйткені болгар мәдениетінде олардың баламасы жоқ. Мұндай жағдайда аудармашылар келесі әдістерді қолданады:
- Транскрипциялау немесе транслитерациялау: Сөздің дыбысталуын болгар кириллицасымен сақтап жазу (мысалы: домбра, кумис, баурсак, аксакал) және мәтіннің соңында немесе сілтемеде оларға түсініктеме беру. Бұл ұлттық колоритті сақтаудың ең тиімді жолы.
- Сипаттамалы аударма: Ұғымның мағынасын түсіндіретін сөз тіркестерін қолдану. Мысалы, "төр" сөзін "құрметті орын" деп сипаттау.
- Контекстік баламаны таңдау: Мәтіннің мазмұнын бұзбайтын, бірақ оқырманға түсініктірек болатын жақын ұғымдарды пайдалану.
Қазақ тілінен болгар тіліне сапалы аударуға арналған тиімді кеңестер
Аудармашыларға жұмыс сапасын жоғары деңгейде ұстау үшін келесі кәсіби кеңестерді орындау ұсынылады:
- Мәтінді толықтай түсіну: Аударманы бастамас бұрын мәтінді басынан аяғына дейін оқып шығыңыз. Мәтіннің стилін (ресми, көркем, ғылыми немесе көсемсөздік), мақсатты аудиториясын және негізгі идеясын анықтаңыз.
- Сөзбе-сөз аудармадан аулақ болыңыз: Сөйлемдерді жеке сөздерге бөліп аудармай, олардың білдіретін жалпы ойын аударыңыз. Сөйлемді болгар тілінің синтаксистік нормаларына сәйкес қайта құрыңыз.
- Мақал-мәтелдерді сәйкестендіру: Қазақша фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерді тікелей аудармай, олардың болгар тіліндегі мағыналық және бейнелі баламаларын іздеп табыңыз. Бұл аударманың көркемдік құнын арттырады.
- Аралық тілдерді қолдану: Екі тілдің арасындағы тікелей сөздіктердің шектеулі болуына байланысты, күрделі терминдерді аударуда орыс немесе ағылшын тілдерін аралық көмекші құрал ретінде пайдаланыңыз, бірақ олардан тікелей көшіруден сақтаныңыз.
- Түпкілікті редакциялау: Дайын болған мәтінді болгар тілінің грамматикалық, стилистикалық және пунктуациялық нормалары бойынша мұқият тексеріңіз. Мүмкіндік болса, дайын өнімді болгар тілін ана тілі ретінде білетін кәсіби редакторға (нестив-спикерге) тексертіңіз.
Қорытынды
Қазақ тілінен болгар тіліне аудару — бұл тек сөздерді бір тілден екінші тілге көшіру емес, бұл екі түрлі әлемді, екі бөлек мәдениет пен ұлттық ойлау жүйесін байланыстыру өнері. Тілдердің құрылымдық, синтаксистік және грамматикалық ерекшеліктерін ескере отырып жұмыс істеу кәсіби аудармашыға сапалы, дәл және оқуға жеңіл мәтін дайындауға мүмкіндік береді. Осы бағыттағы кәсіби ізденістер мен дұрыс таңдалған аударма әдістемесі екі ел арасындағы достық пен ынтымақтастықтың алтын көпіріне айналары сөзсіз.